1. Μερικά Χαρακτηριστικά των Νέων Θρησκευτικών Κινημάτων

Ο όρος “Νέα Θρησκευτικά Κινήματα” (ΝΘΚ) χρησιμοποιείται για να καλύψει μία σειρά οργανώσεων που άρχισαν να εμφανίζονται στη δεκαετία του 1950, οι περισσότερες από τις οποίες προσφέρουν μια φιλοσοφική ή θρησκευτική αντίληψη του κόσμου ή δηλώνουν ότι μπορούν να παρέχουν τα μέσα έτσι ώστε να επιτευχθούν υψηλοί στόχοι όπως η πνευματική φώτιση, ή η αυτοπραγμάτωση και η “αληθινή” ανάπτυξη, απαντώντας σε ερωτήματα πνευματικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου. Τα προηγούμενα δείγματα νέων θρησκειών, πολύ κοντά στην εβραιοχριστιανική παράδοση, συχνά χαρακτηρίζονταν ως “αιρέσεις”. Τα ΝΘΚ, όμως, απέχουν κατά πολύ από τη δυτική παράδοση θρησκειών, αφενός λόγω των μεταναστών που μετέφεραν τις θρησκευτικές παραδόσεις των χωρών τους στις δυτικές χώρες εγκατάστασής τους και αφετέρου λόγω των έντονων προσηλυτιστικών δραστηριοτήτων των μελών των ΝΘΚ. Πολλά από τα ΝΘΚ έχουν ως χώρα προέλευσης την Ινδία ή τη Β. Αμερική, κυρίως την Καλιφόρνια.

Μπορούμε συνοπτικά να κατατάξουμε τα ΝΘΚ σε τρεις κατηγορίες: Στην πρώτη ανήκουν κινήματα που είναι αρκετά ικανοποιημένα ή απλώς αδιάφορα για τον κόσμο, όπως ο "Neo-Pentecostalism" και μερικές μη χριστιανικές ομάδες όπως οι δυτικές εκδοχές του Βουδιστικού δόγματος "Nichiren Shoshu". Στη δεύτερη, υπάρχουν τα κινήματα που υποστηρίζουν ότι βοηθούν ενεργητικά το άτομο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις και τις τρέχουσες αξίες του κόσμου, όπως το “Human Potential Movement". Εκεί ανήκουν και κάποια κινήματα “θρησκειών του εαυτού” (self-religions), που η θρησκευτική τους φύση δεν είναι εκ πρώτης όψεως εμφανής, όπως οι “Kerista", "The Farm", "Primal Therapy" "Rebirthing" καθώς και η Σαηεντολογία. Στην τρίτη κατηγορία, ανήκουν τα κινήματα που απορίπτουν τον κόσμο και σκοπός τους είναι η ανατροπή της υπάρχουσας τάξης στον κόσμο και η δημιουργία μίας νέας όπου τα μέλη του κινήματος θα είναι πλειοψηφία και θα αποτελούν τους οδηγούς και τους συμβούλους του κόσμου. Πιο γνωστό παράδειγμα είναι η "Unification Church”, οι οπαδοί της οποίας είναι πρόθυμοι να αποδεχτούν μια ζωή σκληρής εργασίας και θυσιών για την πίστη, προκειμένου να εγκαθιδρυθεί στη γη η "Βασιλεία των Ουρανών."

Ενώ οι αιρέσεις συνήθως προέρχονται από ομάδες δυσαρεστημένων, που αποσχίστηκαν από το σώμα της εκκλησίας τους, τα ΝΘΚ σπάνια δημιουργούνται από ομάδες προσώπων. Συνήθως είχαν ή έχουν έναν ιδρυτή ή ηγέτη που θεωρείται ότι κατέχει ειδικές δυνάμεις ή γνώσεις και τον οποίο οι πιστοί του ακολουθούν και πιστεύουν ανεπιφύλακτα. Σταδιακά, το κίνημα και τα μέλη του αποκεντρώνονται από την αρχή του ενός και μόνου ηγέτη, λόγω είτε του θανάτου του είτε της επέκτασης και μαζικότητάς τους που προϋποθέτει θεσμοποιημένη και γραφειοκρατική μορφή διοίκησης.

Οι πιστοί των ΝΘΚ είναι σαφώς πιο μάχιμοι και ενθουσιώδεις από τους πιστούς των “γνωστών” θρησκειών που έχουν πλέον θεσμοποιηθεί όπως ιστορικά συμβαίνει με τους πρώτης γενιάς πιστούς σε κάθε θρησκεία. Έτσι δικαιολογείται το γεγονός ότι το κίνημα, σε αντίθεση με τις “γνωστές” θρησκείες, απαιτεί μεγαλύτερη αφοσίωση και περισσότερο χρόνο από τα μέλη του. Επίσης επικρατεί μεγάλος ενθουσιασμός για την ανακάλυψη της αλήθειας και άρνηση συμβιβασμών αλλά και λιγότερη εμπειρία για την αντιμετώπιση των προβλημάτων και των προκλήσεων.

Ενώ τα πρώτα κύματα νέων κινημάτων, κυρίως αυτών που έδρασαν στον Τρίτο Κόσμο, απευθύνθηκαν σε φτωχούς και καταπιεσμένους, τα μέλη των ΝΘΚ στη Δύση προέρχονται από ευκατάστατα κοινωνικά στρώματα, τη μεσαία και μεγαλοαστική τάξη. Πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχουν διαβαθμίσεις στην αφοσίωση των μελών. Υπάρχουν τα μέλη που απασχολούνται ολοκληρωτικά, διαμένουν στις εγκαταστάσεις κοινότητας ή/και εργάζονται πλήρως κατέχοντας διοικητική ή άλλη θέση. Υπάρχουν οι ενεργοί πιστοί, αλλά και οι ενδιάμεσα αναμεμειγμένοι και συμπαθούντες.

2. Ποιοι Ακολουθούν τα Νέα Θρησκευτικά Κινήματα

Όπως πολύ καλά έως τώρα δείχνει η ανθρωπολογική και ιστορική μελέτη, κάτι που μία ομάδα ανθρώπων θεωρεί “καλό” και “φυσιολογικό” μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί από μία άλλη ομάδα ως “αφύσικο”, “παράξενο”, “κακό”, έως και “επικίνδυνο”. Αυτοί που ακολουθούν ένα ΝΘΚ δεν είναι αδύναμοι, παθητικοί ή δεκτικοί χαρακτήρες όπως συνήθως πιστεύεται, ούτε απαραίτητα έχουν πέσει θύματα πλύσης εγκεφάλου και ελέγχου της σκέψης τους. Είναι προφανές ότι, όπως κάθε νέα θρησκεία, τα ΝΘΚ ενδιαφέρονται για τον προσηλυτισμό νέων πιστών και είναι πιθανώς αληθές το γεγονός ότι μερικά από τα κινήματα θα ήθελαν να εφαρμόσουν κάποιου είδους έλεγχο σκέψης στα πιθανά ή ενεργά μέλη τους. Ανεξάρτητα όμως από τις προθέσεις των κινημάτων θα πρέπει να ληφθεί υπ’όψιν ότι δεν μπορεί να εξηγηθεί η συμπεριφορά ενός ατόμου βάσει του προσχήματος της “πλύσης εγκεφάλου”, αλλά πρέπει να γίνουν κατανοητά τα στοιχεία της προσωπικότητάς του, οι φόβοι του, οι προσδοκίες του, οι προηγούμενες εμπειρίες του.

Αυτοί που ακολουθούν ένα ΝΘΚ και παραμένουν σε αυτό θεωρούν βέβαιο ότι αποκομίζουν συγκεκριμένα οφέλη από την ανάμειξή τους. Πιστεύουν ότι έχουν αναπτύξει μια βαθιά σχέση με το Θεό και ότι η αλήθεια βρίσκεται στο συγκεκριμένο κίνημα εξαιτίας κάποιας θρησκευτικής εμπειρίας που είχαν. Προσελκύουν ανθρώπους που σε άλλες περιπτώσεις ίσως είχαν ακολουθήσει τη μοναστική ζωή γιατί ήθελαν να αφιερωθούν στο θεό και να περάσουν τη ζωή τους με αυτούς που απασχολούνται από παρόμοια ερωτήματα. Χαίρονται τη συντροφικότητα, την ασφάλεια και την πρόκληση που τους προσφέρει. Αυτοί που παρακολουθούν σεμινάρια αυτογνωσίας δηλώνουν ότι γίνονται πιο αποδοτικοί στην εργασία τους. Στην Βόρεια Αμερική και στην Ευρώπη υπάρχουν εκατοντάδες επιχειρήσεις, ακόμα και πολυεθνικές που οργανώνουν τέτοιου είδους σεμινάρια για τα ανώτατα στελέχη τους πιστεύοντας ότι μετά την αποφοίτησή τους γίνονται περισσότερο ενεργητικοί, ενθουσιώδεις και υπεύθυνοι. Αρκετά μέλη ΝΘΚ δηλώνουν ότι βελτιώνεται κατά πολύ η κατάσταση της υγείας τους και θεραπεύονται οι ασθένειες που προκαλούνται από το άγχος ενώ παράλληλα αναπτύσσεται η προσωπικότητά τους και κάνουν σοβαρά βήματα αυτογνωσίας.

3. Ενδιαφέρον της Κοινής Γνώμης

Ορισμένα τμήματα των ΜΜΕ αλλά και κοινωνικές ομάδες επικεντρώνονται στις “φήμες περί θηριωδιών” μέσω των οποίων προσπαθούν να καταδείξουν ότι στην πραγματικότητα αυτά τα θρησκευτικά κινήματα είναι απολύτως σατανικά. Σε πολλές περιπτώσεις αυτές οι αποκαλύψεις, συχνά από πρώην μέλη, αποδεικνύονται πλαστές.

Μερικές φορές, οι δημοσιογράφοι συγχέουν τα χαρακτηριστικά ενός ΝΘΚ με εκείνα κάποιου άλλου ή κάνουν γενικεύσεις. Συχνά, δε, μια πράξη περιγράφεται έτσι ώστε να φαντάζει “κακή” ενώ με άλλα λόγια (ή σε άλλο χώρο) να φαινόταν αξιέπαινη, όπως η δωρεά περιουσιακών στοιχείων στην τοπική ενορία σε αντίθεση με τη δωρεά σε άλλο δόγμα πέραν του επίσημου. Πολύ επιτήδεια, όταν τα ΜΜΕ αναφέρουν κάποιο φαινόμενο αδικίας ή αυθαιρεσίας μέσα στους κόλπους ενός ΝΘΚ, το παρουσιάζουν σα να συμβαίνει σε μεγαλύτερη συχνότητα απ’ ό,τι στην υπόλοιπη κοινωνία. Αν, επί παραδείγματι, το μέλος ενός ΝΘΚ αποπειραθεί να αυτοκτονήσει, αυτή του η ενέργεια θα συνδεθεί με την ένταξή του σ’ αυτή την οργάνωση. Από την άλλη πλευρά, σε περιπτώσεις που αυτοκτονήσει κάποιος Ορθόδοξος (ή Καθολικός ή Διαμαρτυρόμενος) ποτέ δεν αναφέρεται η θρησκευτική του ταυτότητα.

Παράλληλα, πρέπει να αναφερθεί ότι έχουν διαπραχθεί αρκετά αδικήματα εναντίον των ΝΘΚ και των μελών τους, ενώ καθεστώτα καταπατούν στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα μελών τέτοιων ομάδων. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε τους Μπαχάι στο Ιράν, τους Κρίσνα που πέθαναν στην φυλακή στην ΕΣΣΔ καθώς και τα εγκλήματα της ναζιστικής Γερμανίας εναντίον των Μαρτύρων του Ιεχωβά.

4. Επιπτώσεις στους Προσήλυτους

Πολλές φορές θεωρείται δεδομένο ότι κάποιος που ασπάζεται ένα ΝΘΚ υποφέρει από κάποιο είδους ψυχική ασθένεια και δεν δίνεται σημασία στον κίνδυνο να χαρακτηρίζεται κάποιος ψυχικά ασθενής μόνο βάσει των θρησκευτικών και ιδεολογικών του πεποιθήσεων. Άλλωστε, πάντοτε οι άνθρωποι θεωρούσαν "τρελλούς" όσους είχαν διαφορετικές πεποιθήσεις από τις δικές τους. Στην πραγματικότητα, σε αρκετές περιπτώσεις, η παραμονή κάποιων σε ένα ΝΘΚ είχε σαν αποτέλεσμα την μείωση κάποιων ψυχολογικών προβλημάτων τους και τη βελτίωση της κοινωνικής τους συμπεριφοράς.

Παρόμοιες γενικεύσεις παρατηρούνται και στα θέματα των ναρκωτικών. Ενώ είναι ελάχιστα τα ΝΘΚ που ενθαρρύνουν τη χρήση παράνομων ναρκωτικών ουσιών, αποσιωπάται το γεγονός ότι πολλά από αυτά απαγορεύουν κατηγορηματικά τη χρήση τους, διοργανώνουν εκστρατείες για την καταπολέμησή τους, όπως συμβαίνει με την Εκκλησία της Σαηεντολογίας, και είναι υπέρμαχοι της φυσικής ζωής και της υγιεινής διατροφής. Μερικές φορές λέγεται ότι τα ΝΘΚ επιδρούν όπως τα ναρκωτικά επί των οπαδών τους. Στην πραγματικότητα, μερικά από τα ΝΘΚ επιδρούν σε ένα μέρος των οπαδών τους κατά κάποιους τρόπους, που ίσως να θυμίζουν μερικά ναρκωτικά.

Η νεαρή ηλικία των περισσοτέρων οπαδών των ΝΘΚ εξασφαλίζει συνήθως και την καλή τους υγεία. Κάποιες περιπτώσεις κινημάτων προπαγανδίζουν τη χορτοφαγία ή τις συχνές νηστείες, κατά κανόνα όμως οι διαιτολογικοί περιορισμοί δεν υποσκάπτουν την υγεία, παρά μόνο όταν ο προσήλυτος υπερβάλλει πέραν των κανόνων. Κάποια προβλήματα άλλωστε παρουσιάζονται σε δυτικές εκδοχές του χριστιανισμού, οι οποίες ακολουθούν τα βιβλικά πρότυπα ζωής, απαγορεύοντας ζωτικές ιατρικές πράξεις της εποχής μας, όπως η μετάγγιση αίματος ή η μεταμόσχευση οργάνων. Κάποιες απ’ αυτές τις κοινότητες απορίπτουν συνολικά την ιατρική επιστήμη. Ακόμα, τα (ελάχιστα) ΝΘΚ που ενθαρρύνουν τον “ελεύθερο” έρωτα, στην εποχή του AIDS προπαγανδίζουν και τη χρήση προφυλακτικών μέσων.

Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο ενός νέου μέλους που εγκατέλειψε τις σπουδές ή την καριέρα του μόλις ασπάστηκε το θρησκευτικό κίνημα. Αυτό ίσως συμβαίνει επειδή πολλοί επιθυμούν, με τη θέρμη του νεοφώτιστου, να αφοσιωθούν με όλες τους τις δυνάμεις στο ΝΘΚ. Συχνά, οι σπουδές μετατίθενται στο μέλλον. Δεν είναι σπάνιο, όμως, και το αντίθετο φαινόμενο, όπου ύστερα από μια μακρά περίοδο αναζητήσεων και εγκατάλειψης των σπουδών, ο νεοφώτιστος επιστρέφει στις σπουδές του για να υπηρετήσει καλύτερα την πίστη του.

5. Σχέσεις με την Οικογένεια

Πολλοί σχολιαστές αναφέρουν ότι η αποδυνάμωση της σύγχρονης οικογένειας αποτελεί κίνητρο για να αναζητήσουν πολλοί νέοι την οικογενειακή ζεστασιά στους κόλπους κάποιου ΝΘΚ, ότι δηλαδή η προσέλευση πιστών σ’ αυτά τα κινήματα αποτελεί σύμπτωμα κι όχι αίτιο της κρίσης του θεσμού της οικογένειας. Πολλές οικογένειες, πάντως, έχουν γνωρίσει δοκιμασίες λόγω του προσηλυτισμού κάποιου μέλους τους. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί πρόσφατη ανακάλυψη γιατί πάντοτε οι ηγέτες των νέων θρησκειών απαιτούσαν από τους πρώτους πιστούς τους να αποδεσμευτούν από τα εγκόσμια δεσμά, όπως συνέβη και με το Βούδα ή τον Ιησού. Κάποια ΝΘΚ αποθαρρύνουν τα νέα μέλη τους από τις επαφές με την οικογένειά τους ενώ έχουν αναφερθεί και περιστατικά γονέων, που ύστερα από χρόνια σιωπής δεν γνωρίζουν πλέον αν τα παιδιά τους ζουν ή πέθαναν. Στις περισσότερες περιπτώσεις, μέλη μερικών ΝΘΚ διακόπτουν δεσμούς με την οικογένειά τους όταν ανακαλύπτουν ότι αυτή σχεδιάσει να τα αποσπάσει από το κίνημά τους.

Πολλοί γονείς με ισχυρό θρησκευτικό αίσθημα αντιμετωπίζουν με φρίκη και πανικό το γεγονός ότι το παιδί τους αποκτά διαφορετικές ιδέες και πίστη από τις δικές τους. Ωστόσο, μόνο ένα μικρό ποσοστό γονέων γνωρίζει τι περίπου πρεσβεύει το ΝΘΚ στο οποίο μετέχει το παιδί τους και αν -κατά βάθος- δεν απεμπολεί τις ίδιες βασικές ιδέες που του εμφύσησαν κατά την ανατροφή του. Συχνά, οι γονείς υποβάλλονται οικειοθελώς σε θυσίες για να δώσουν στο παιδί τους την ευκαιρία να τα καταφέρει στον κόσμο, όπως αυτοί εννοούν την επιτυχία, κι όχι για να προσκολληθεί σε μιαν "αίρεση" ή μια δοξασία. Έτσι, η οργή τους μπορεί να στραφεί κατά του παιδιού τους, με αποκληρώσεις , ή κατά του ΝΘΚ με μηνύσεις και δικαστικούς αγώνες. Σ’ αυτό το στάδιο σημαντικό ρόλο παίζει η ελλιπής πληροφόρηση και η σύγχυση μεταξύ του ενός και του άλλου ΝΘΚ. Όταν, όμως, κάποιοι “εκτός ΝΘΚ” συναντηθούν με κάποιους “πιστούς” του, συνήθως διαπιστώνουν με έκπληξη ότι αυτοί είναι “φυσιολογικοί άνθρωποι”.

Το καλύτερο για τους γονείς είναι να γνωρίσουν το δόγμα του παιδιού τους και αν βεβαιωθούν ότι δεν κινδυνεύει σωματικά ή κατά άλλο τρόπο να το αφήσουν να διαμορφώσει μόνο τις ιδέες και τις απόψεις του, φροντίζοντας να μη χάσουν την επαφή μαζί του. Η επιβολή "αποπρογραμματισμού" με απαγωγές, παράνομες κρατήσεις κλπ εντείνει το πείσμα του μέλους ΝΘΚ, το οποίο νιώθει να διώκεται για την πίστη του. Δεν βελτιώνει τις σχέσεις του με την οικογένειά του, συνήθως πρωταγωνίστρια σε τέτοιες πρωτοβουλίες. Η δημοσιότητα που συχνά δίνουν τα ΜΜΕ σε “θύματα των ΝΘΚ” σπάνια λύνει τα προβλήματα των οικογενειών.

Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι για ένα μέλος ΝΘΚ εμφανίζονται όταν αυτό το κίνημα τείνει να απομονωθεί από την κοινωνία, κόβοντας δεσμούς με το γεωγραφικό, κοινωνικό και οικογενειακό περίγυρο. Έτσι, τα μέλη του εξαρτώνται ακόμη περισσότερο από τον ή τους ηγέτες. Βεβαίως, σε κάθε θρησκευτική παράδοση απολαμβάνουν σεβασμού όσοι απομονώνονται για να αφιερωθούν στην πίστη τους, Είναι ευκολότερο, όμως, για μια οικογένεια να αποδεχτεί την ένταξη του παιδιού της σε κάποιο κλασικό μοναστήρι παρά σε ένα άγνωστο ΝΘΚ .