ΠΕΡΙΛΗΨΗ

* Κινητικότητα στη Θράκη ενόψει δημοτικών και νομαρχιακών εκλογών * Σιωπή για την αθώωση της μακεδονικής μειονότητας * Με συμπάθεια αντιμετωπίζονται οι Τσιγγάνοι και οι πρόσφυγες * Νέο κύμα ξενοφοβίας με στόχο τους οικονομικούς μετανάστες * Αλβανία: ο φόβος για τη “Μεγάλη Αλβανία” καθορίζει τη στάση του τύπου απέναντι στις πολιτικές εξελίξεις της χώρας * Βουλγαρία: ψυχρή η εικόνα * Μακεδονία: επιφανειακή βελτίωση των σχέσεων * Ρουμανία: κανένα ενδιαφέρον από τον τύπο * Σερβία: αντιφατική και αμήχανη αντιμετώπιση του Κοσσυφοπεδίου * Τουρκία: σταθερά αρνητική η εικόνα, δειλές απόπειρες συνεννόησης

Εσωτερικές μειονότητες

Η ξενοφοβία και η πάση θυσία προάσπιση της εθνικής ομοιογένειας της Ελλάδας καθορίζουν τη στάση του μεγαλύτερου μέρους του Τύπου απέναντι στις εσωτερικές μειονότητες. Καθώς η Τουρκία θεωρείται ο “απόλυτος εχθρός”, η τουρκική μειονότητα στη Θράκη βρίσκεται στο στόχαστρο των εφημερίδων και της κοινής γνώμης. "Η ύπαρξη μιας συμπαγούς μειονότητας σε ελληνικό έδαφος θα μπορούσε per se να συνιστά επικίνδυνο σημείο τριβής, πόσο μάλλον όταν πληροί και τις τρεις ικανές και αναγκαίες προϋποθέσεις [συνορεύει με μητρόπολη, πολλαπλασιάζεται ταχύτερα από Έλληνες, διαφορετικό θρήσκευμα] που σύμφωνα με όλα ανεξαιρέτως τα εγχειρίδια διεθνών σχέσεων, συνθέτουν "αλυτρωτικό πρόβλημα […] Δεν θα αργήσει η ώρα που η ιαχή "αυτονομία" θα ακουστεί από άκρη σε άκρη στην Ξάνθη και τη Ροδόπη. Και τότε να δούμε πώς οι Νατοϊκοί σύμμαχοί μας θα προασπίσουν την εδαφική ακεραιότητα του ελληνικού κράτους..." (ΕΤ., 30/9), γράφει ο Γ. Χαρβαλιάς στον Ελεύθερο Τύπο.

Η ανακοίνωση της Συμβουλευτικής Επιτροπής Τουρκικής Μειονότητας, με την οποία καλεί τα μέλη της μειονότητας να στηρίξουν τους μειονοτικούς υποψήφιους, έδωσε την ευκαιρία να ακουστούν και πάλι οι κατηγορίες για επιχείρηση εκτουρκισμού της Θράκης από την Τουρκία με όχημα τη μουσουλμανική μειονότητα -όπως επισήμως αναγνωρίζεται από την Ελλάδα. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Δ. Ρέππας, δήλωσε ότι “δεν υπάρχουν Τούρκοι υποψήφιοι” και “απέδωσε την προσπάθεια αυτή σε κύκλους της Τουρκίας "να παρουσιάσει τη θρησκευτική μειονότητα ως εθνική τουρκική μειονότητα”” (ΕΛ., 30/9).Είχε προηγηθεί σχετικό δημοσίευμα του Ελεύθερου Τύπου: "Με μια πρωτοφανή στα χρονικά ανάμιξη στα εσωτερικά της Ελλάδας, απόρροια της ευεξήγητης ανοχής της κυβέρνησης Σημίτη και της ανεξήγητης απάθειας των πολιτικών κομμάτων, η Άγκυρα επιχειρεί να υπαγορεύσει "γραμμή" στους μουσουλμάνους ψηφοφόρους της Θράκης, εν όψει των επικείμενων δημοτικών και νομαρχιακών εκλογών. [...] Στην πράξη η Άγκυρα [...] έχει, ήδη, στήσει ένα είδος σκιώδους κυβέρνησης στη Δυτική Θράκη, υπαγορεύοντας όχι μόνο εξελίξεις, αλλά και εκλογικά αποτελέσματα, που στην προκειμένη περίπτωση (ελέω σχεδίου "Καποδίστριας") αναμένεται να αποδώσουν εντυπωσιακούς καρπούς για την τουρκική εξωτερική πολιτική" (ΕΤ., 29/9). Στο δημοσίευμα βέβαια δεν αναφέρεται η καταγγελία της ίδιας της μειονότητας ότι οι συνενώσεις του σχεδίου Καποδίστριας “δεν δίνουν την πραγματική εικόνα της πληθυσμιακής σύνθεσης του νομού” (ΕΘ., 11/8), καθώς η μειονότητα περιορίστηκε σε τρεις μόνο δήμους από τους επτά που ζητούσε. Επιπλέον το δημοσίευμα δεν λαμβάνει υπόψη του ότι η κινητικότητα που παρατηρείται στη Θράκη ενόψει των εκλογών είναι περισσότερο ελληνικής προέλευσης, καθώς την περιοχή επισκέφθηκαν Έλληνες πολιτικοί αρχηγοί, υπουργοί, βουλευτές και ο αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος.

Οι καταγγελίες του μειονοτικού βουλευτή του Συνασπισμού, Μουσταφά Μουσταφά, “ότι δεν έχει γίνει κάποια σημαντική πρόοδος και εξέλιξη” και “ότι κανένας από τη μειονότητα δεν εργάζεται στον κρατικό μηχανισμό, τις υπηρεσίες, τις νομαρχίες, τις τράπεζες […]” (ΕΛ., 28/9) είχαν την υποστήριξη του Γ. Βότση στην Ελευθεροτυπία: "Δεν τους αφήνουμε να διοριστούν στη διοίκηση, τους παρεμποδίζουμε να εκλεγούν στην Τοπική Αυτοδιοίκηση (και ορθώς τα καταγγέλλει ο βουλευτής του ΣΥΝ Μουσταφά Μουσταφά), ούτε καν τους δασκάλους τους για να λειτουργήσουν τα μειονοτικά σχολεία στη Θράκη θέλουμε; […] Δεν θα βάλουν ποτέ μυαλό όσοι επιμένουν σ' αυτές τις απαράδεκτες διακρίσεις; Τόση πια τύφλωση;" (ΕΛ., 30/9). Ο δημοσιογράφος αναφέρεται σε καταγγελία της Επιτροπής Αγώνα Αδιόριστων Μειονοτικών Καθηγητών προς τον υπουργό Παιδείας -που βρισκόταν στην περιοχή-, κατά την οποία “η εννεαετής υποχρεωτική εκπαίδευση δεν εφαρμόζεται στα μειονοτικά σχολεία, τα μειονοτικά Γυμνάσια Λύκεια της Κομοτηνής και της Θράκης υπολειτουργούν από έλλειψη διδακτικού προσωπικού κι ωστόσο οι καθηγητές της μειονότητας παραμένουν χρόνια τώρα, αδιόριστοι”. Σύμφωνα με την Ελευθεροτυπία, “ο υπουργός Παιδείας απάντησε σε όλα τα θέματα που του έθεσαν με επιστολή τους το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι και η Ελληνική Οργάνωση για τα Δικαιώματα των Μειονοτήτων” (ΕΛ., 30/9), που είχαν υιοθετήσει τα αιτήματα της μειονότητας. Στην πραγματικότητα, όμως, ο υπουργός απέφυγε να δώσει συγκεκριμένες δεσμεύσεις και έμεινε στο επίπεδο των εντυπώσεων.

Είναι εμφανής η προσπάθεια διαχωρισμού των “καλών” Πομάκων και Τσιγγάνων μουσουλμάνων της μειονότητας από τους μουσουλμάνους τουρκικής εθνικής συνείδησης. Με ερώτησή του στη Βουλή, ο βουλευτής της Ν.Δ. Ευγ. Χαϊτίδης κάνει λόγο για “πράκτορες της Άγκυρας που διοργάνωσαν […] ένα καθαρά τουρκικό πανηγύρι” (ΕΤ., 20/9) με την παρουσία τοπικών και άλλων κυβερνητικών παραγόντων, τη στιγμή που “προσπάθησαν να ματαιώσουν το πατροπαράδοτο πανηγύρι “Αλάν Τεπέ” των Πομάκων”. Η θέση μελών της μειονότητας, όμως, που καταγγέλλουν επιιχείρηση οικειοποίησης του Αλάν Τεπέ από όσους επιχειρούν το διαχωρισμό μεταξύ Πομάκων και πρακτόρων, δεν είδε το φως της δημοσιότητας. Παρόμοιας κατεύθυνσης είναι και τα συμπεράσματα διημερίδας που διοργανώθηκε στη Θέρμη: “Η έντονη αποδοκιμασία […] όσων επιδίδονται σε "μελέτες" μειονοτικών φαινομένων με κριτήριο τη γλώσσα, στοιχείο που αποτέλεσε τη βάση του γερμανικού εθνικισμού. Η επισήμανση της ιδεολογικής αντίφασης, επιχειρηματίες να αναλαμβάνουν τον ... εκδημοκρατισμό των Βαλκανίων […] Η αναφορά των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν στη Θράκη, Πομάκοι και Τσιγγάνοι συμπολίτες μας, να σώσουν τη γλώσσα και την πολιτιστική τους παράδοση απ' τις οργανωμένες προσπάθειες που επιδιώκουν γλωσσική και πολιτισμική ομοιογένεια των μουσουλμάνων της Θράκης (στην κατεύθυνση εκτουρκισμού...)” (ΕΤ., 20/9).

Ωστόσο, δεν λείπουν από τον τύπο θέσεις που καταδικάζουν τις διακρίσεις σε βάρος της μειονότητας. Η σύλληψη του μειονοτικού δημοσιογράφου Ντεντέ, με την κατηγορία ότι επιχειρούσε να στήσει παράνομο τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό, ενώ οι περισσότεροι σταθμοί στην περιοχή είναι παράνομοι, σχολιάστηκε αρνητικά από πολλά δημοσιεύματα. Γράφει ο Στάθης στα Νέα: "Ως πότε η Ελλάδα θα βγάζει τα μάτια της με τα χέρια της για να μη βλέπει όσους δεν θέλει να τους ανοίξει την αγκαλιά της; Στην Ελλάδα ζουν Έλληνες μουσουλμάνοι, Πομάκοι και μουσουλμάνοι τουρκικής καταγωγής κι ενδεχομένως αντίστοιχης εθνικής συνείδησης. Το ερώτημα είναι: έχουν δικαίωμα να ζουν εδώ με πάσαν ελευθερία σκέψης και συνείδησης; Υπάρχει ισονομία ή θα τους χώνει η πατρίδα τους στη φυλακή, όπως κάνει η Τουρκία απέναντι; Αν ο φίλος μου και αδελφός μου Ντεντέ νιώθει Έλληνας ή Τούρκος (ή και τα δύο) δεν κινδυνεύει απ' αυτό η Ελλάδα και των δύο! Επιτέλους, η Ελλάδα που αγαπάω εγώ, αγαπάει τον Ντεντέ (κι ας μην το ξέρει στην πλειονότητά της κι ας έχει ξεχάσει μέσα στους αιώνες να'ναι φιλόξενη, να μαθαίνει απ' τους άλλους πολιτισμούς) […]” (Ν., (9/9).

Αντίθετα με την τουρκική μειονότητα, η μακεδονική μειονότητα -με οποιαδήποτε ονομασία- της βόρειας Ελλάδας μοιάζει να είναι ανύπαρκτη για τον ελληνικό τύπο. Στα μέσα του Σεπτεμβρίου έγινε η δίκη του μακεδονικού μειονοτικού κόμματος Ουράνιο Τόξο. Το κόμμα είχε κατηγορηθεί το 1995, όταν δηλαδή ο αντιμακεδονικός παροξυσμός είχε φτάσει στο απόγειό του, για “πρόκληση σε αμοιβαία διχόνοια και διατάραξη κοινής ειρήνης”, επειδή ανήρτησε στα γραφεία του πινακίδα στη μακεδονική γλώσσα. Η είδηση της ανάρτησης της πινακίδας βρισκόταν στην ημερήσια διάταξη του τύπου για πολλές ημέρες και παρουσιάστηκε με εμπρηστικούς τίτλους και σχόλια. Ωστόσο, η εννιάωρη δίκη και η αθωωτική για το Ουράνιο Τόξο απόφαση ευτύχησε να αποτελέσει θέμα για τέσσερα μονόστηλα δημοσιεύματα. Ένα πριν από τη δίκη στην Ελευθεροτυπία, που παραθέτει την ανακοίνωση υποστήριξης της Διεθνούς Αμνηστίας στο κόμμα, ένα επίσης στην Ελευθεροτυπία με την ανακοίνωση της απόφασης, και δύο στον Ελεύθερο Τύπο, όπου εκφράζεται “έκπληξη” για την αθώωση: “Να σημειωθεί πως στο δικαστήριο έκανε την εμφάνισή του και Τούρκος υποστηρικτής των “φιλοσκοπιανών” […] και φυσικά ο γνωστός Παναγιώτης Δημητράς του “Ελσίνκι Ουότς” που μάλιστα δεν δίστασε να χαρακτηρίσει και τους μουσουλμάνους της Θράκης Τούρκους!” (ΕΤ., 16/9). Το δεύτερο δημοσίευμα του Ελεύθερου Τύπου αναφέρεται σε σχετική ερώτηση στη Βουλή του βουλευτή της Ν.Δ., Ευγ. Χαϊτίδη: “Η πρόεδρος του δικαστηρίου […] ανέχθηκε τους φιλο-Σκοπιανούς να αυτοαποκαλούνται “Μακεδόνες” και τους εκπροσώπους ξένων “ανθρωπιστικών” οργανώσεων να κατηγορούν την Ελλάδα, ενώ απαγόρευσε στο δημοσιογράφο -συνεργάτη του “Ε.Τ.”- κ. Τηλ. Κόκο, βασικό μάρτυρα κατηγορίας να καταθέσει” (ΕΤ., 20/9).

Οι μη εθνικιστικές απόψεις δημοσιογράφων και μη κυβερνητικών οργανώσεων, όπως το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι, συναντούν ενίοτε τα ειρωνικά σχόλια του τύπου. Γράφει σε δύο κείμενά του ο Γ. Τριάντης, σχετικά με τον υποτιθέμενο ανθελληνικό εθνικισμό της γειτονικής Μακεδονίας: “Η επιθετική αυταρέσκεια ενίων προοδευτικών, που θα μπορούσε να είναι διασκεδαστική υπό άλλες συνθήκες, ούτε άλφα δεν θα πει ενώπιον του φυσιολογικού, εθνικιστικού παροξυσμού της γείτονος [...] Όπως δεν είπε τίποτε και για την ανοιχτή καταγγελία του Ντεντέ, για τη χρηματοδοτούμενη από τον Τζορτζ Σόρος οργάνωση του κ. Δημητρά. Ο χειμαζόμενος Ντεντέ, βλέπετε, είναι αξιοποιήσιμο "υλικό" μονάχα όταν διώκεται από τη φαύστα της "εθνικοφροσύνης". Έτσι δεν είναι, Γιάννη Τζαννετάκο, φίλτατε; Έτσι δεν είναι, φίλοι της "Αυγής";" (ΕΛ., 15/9). “Για να “μας χτυπήσουν”, λέει ο Αγγλοϊλανδός [φιλέλληνας Πάτρικ Λη Φέρμορ στα “Νέα”] εγκαλών (και) την Εσπερία για διαστρέβλωση της Ιστορίας, στο “Μακεδονικό” (…θα φρίξει το “Μέτωπο Λογικής”, αγαπητέ μου Πάτρικ Λη Φέρμορ. Θα εγερθεί μηνίων ο κ. Παρασκευόπουλος, της Θεσσαλονίκης ο προοδευτικός. Μπορεί και ο κύριος Δημητράς να σου επιτεθεί, ενδεχομένως και ο “επιφανής”, που αποκάλεσε πολεμοκάπηλο τον Κονδύλη” (ΕΛ., 8/9).

Αρκετά ήταν τα δημοσιεύματα το Σεπτέμβριο για τους Τσιγγάνους της Ελλάδας. Οι Έλληνες τσιγγάνοι παρουσιάζονται στον τύπο ως μια συμπαθής γραφική ομάδα, που, εκτός των δικών της προβλημάτων, αντιμετωπίζει την κρατική αδιαφορία. Οι εφημερίδες απέφυγαν να υιοθετήσουν χωρίς ερωτηματικά την επίσημη εκδοχή της αστυνομίας για τη συμπλοκή αστυνομικών με τσιγγάνους, όταν οι πρώτοι εισέβαλαν σε τσιγγάνικο καταυλισμό στο Ζεφύρι αναζητώντας μεγάλη ποσότητα ναρκωτικών. “Η μάχη […] μεταξύ αστυνομικών και εμπόρων χασίς άφησε πίσω της τρεις τραυματίες, σαράντα πέντε κιλά ινδικής κάνναβης και ένα μεγάλο ερώτημα: ποιος άρχισε πρώτος, οι αστυνομικοί ή οι Αθίγγανοι;" (ΕΛ., 1/9). "Η προχθεσινή μάχη, μια ακόμη μεταξύ Αθίγγανων και αστυνομικών, κατέδειξε και πάλι ότι κάποιοι από τους τσιγγάνικους καταυλισμούς είναι από τις μεγαλύτερες αγορές χασίς στην Αττική, από δε τις κατασχέσεις και κατά καιρούς συλλήψεις Αθίγγανοι εμφανίζονται να κατέχουν την πρώτη θέση στη διακίνηση, ενώ Αλβανοί στην προμήθεια”, συνεχίζει το δημοσίευμα. Η απομάκρυνση 3.500 Τσιγγάνων από καταυλισμό στον Εύοσμο χαρακτηρίστηκε ως “διωγμός”: “Θύματα της γραφειοκρατίας και της ολιγωρίας είναι οι 3.500 σκηνίτες Τσιγγάνοι που εδώ και τρεις δεκαετίες ζούσαν στην περιοχή του Εύοσμου Θεσσαλονίκης. Ο διωγμός άρχισε πριν από τρία χρόνια και συνεχίζεται, χωρίς να διαφαίνονται σοβαρές ελπίδες για την ουσιαστική μετεγκατάστασή τους σε οργανωμένο οικισμό” (Ν., 3/9). Σε συνέντευξή της στην Ελευθεροτυπία, η πρόεδρος του Body Shop, Ανίτα Ρότνικ, αφηγείται τις εντυπώσεις της από επίσκεψη σε καταυλισμό Τσιγγάνων στον Ασπρόπυργο: "Δεν έχουν καμιά οργάνωση και το μόνο που μένει είναι η βοήθεια. Πώς μπορούμε να τους προσφέρουμε ηλιακή ενέργεια, νερό, καλύτερες συνθήκες ζωής. Πράγματα που γίνονται με απλούς τρόπους. Χρειάζεται μια συνεργασία των μη κυβερνητικών οργανώσεων με τους ίδιους τους ανθρώπους και την κυβέρνηση. Να μιλάμε για κάτι πέρα από την ύδρευση, την εκπαίδευσή τους και ένα κατάλυμα είναι μάλλον ιδεαλιστικό", μας λέει και δείχνει να έχει αντιληφθεί την κατάσταση πλήρως" (ΕΛ., 11/9). Η άδεια λειτουργίας της πρώτης αποκλειστικά τσιγγάνικης λαϊκής αγοράς στη Θεσσαλονίκη χαιρετίστηκε από τον τύπο, ενώ πολύ θετικά ήταν τα σχόλια για την ενέργεια του προέδρου του Συνασπισμού, Ν. Κωνσταντόπουλου να προσφέρει τα αναδρομικά χρήματα της αύξησης του μισθού των βουλευτών του κόμματός του σε καταυλισμό στη Βόρεια Ελλάδα: “πρέπει να βρει μιμητές η πρωτοβουλία του κ. Κωνσταντόπουλου” (ΕΤ., 11/9), γράφει ο Γ. Κύρτσος.

Θετική είναι η εικόνα και για τους πρόσφυγες που καταφεύγουν στην Ελλάδα. Πολλά είναι τα δημοσιεύματα που εκφράζουν την αλληλεγγύη τους, τόσο για τις απάνθρωπες συνθήκες μεταφοράς τους στην Ελλάδα, όσο και για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν κατά την παραμονή τους στη χώρα μας. "Με χαρτόκουτα στα χέρια και μερικές σακούλες με ρούχα μαζεύονται απέναντι από τη Βουλή, στην οδό Πανεπιστημίου. Δύο διμοιρίες των ΜΑΤ τους περικυκλώνουν. [...] Κάνουν απεργία πείνας για να κερδίσουν ένα πιάτο φαί, ένα κρεβάτι να κοιμηθούν, να κάνουν ένα μπάνιο, όπως λένε "απλά ανθρώπινα δικαιώματα” (Ν., 3/9). Πολλά είναι επίσης τα δημοσιεύματα που κατακρίνουν τις απελάσεις προσφύγων καθώς και αυτά που καταδικάζουν την “απάνθρωπη και παράνομη” κράτηση τους στα κρατητήρια της Ασφάλειας μέχρι την απέλασή τους.

Παρόλα αυτά, μια μεγάλη μερίδα της κοινής γνώμης παραμένει ξενοφοβική. Η αποτυχία της αστυνομίας να συλλάβει τον καταζητούμενο Σορίν Ματέι αναίμακτα επανέφερε στο προσκήνιο το θέμα της εγκληματικότητας, που αποδόθηκε από τη συντηρητική μερίδα της κοινής γνώμης στους οικονομικούς μετανάστες. Υπήρξε σωρεία δημοσιευμάτων με ακραίο ξενοφοβικό λόγο, κυρίως στον Ελεύθερο Τύπο, που συνέδεαν απευθείας την έξαρση της εγκληματικότητας με την παρουσία μεταναστών από τα Βαλκάνια στην Ελλάδα. “Με κίνδυνο να χαρακτηριστώ... ρατσιστής, σοβινιστής, αντιδραστικός κλπ, επαναλαμβάνω πως η μαζική μετανάστευση - λαθρομετανάστευση έχει οδηγήσει σε ρεκόρ ανεργίας, εγκληματικότητας και κοινωνικής διάλυσης. Η κυβέρνηση και τα όργανά της εμπορεύονται βίζες και ανθρώπους, η ΝΔ φοβάται να θέσει το ζήτημα, τα αριστερά κόμματα φοράνε ιδεολογικές παρωπίδες, ποιος θα μας προστατεύσει από τα πολιτικά λάθη και τις παραλείψεις;" (ΕΤ., 4/9). ""Ξέφραγο αμπέλι" για κάθε είδους και ...εθνικότητας κακοποιούς, αποδεικνύεται καθημερινά η Πανεπιστημιούπολη της Θεσσαλονίκης! […]” (ΕΤ., 21/9). “Πνίγουν την άνεργη Ελλάδα τα μιλιούνια ξένων μεταναστών: [Η ανεργία] θα γίνει αληθινή μάστιγα να η κυβέρνηση του Κ. Σημίτη δεν αναχαιτίσει έγκαιρα και πάση δυνάμει (χωρίς τους φαρισαϊσμούς περί "κοινωνικής δικαιοσύνης") τη μαζική εισβολή μεταναστών - ιδιαίτερα από την Αλβανία, όπου η κατάσταση εκτραχύνεται συνεχώς. [...] Αν οι πόρτες μας μείνουν ανοιχτές η εισβολή θα πάρει φοβερές διαστάσεις και τότε θα είναι αδύνατη οποιαδήποτε επανορθωτική κίνηση... [...] οι δικοί μας σοσιαλιστές δεν είναι αμέτοχοι της εφιαλτικής βαλκανικής εισβολής που απειλεί να εξελιχθεί σε ΞΕΝΗ ΚΑΤΟΧΗ, διόλου δε απίθανο ΚΑΙ ΕΝΟΠΛΗ" (ΕΤ., 30/9), κινδυνολογεί ο Χ. Πασσαλάρης. Ενώ ο αναγνώστης της Ελευθεροτυπίας, Ι. Βαχιώλος, μετανάστης ο ίδιος στην Αμερική, γράφει σε επιστολή του: "Πάρκα - κατειλημμένα από λογιών λογιών "αποβράσματα" που δεν τολμάμε να διασχίσουμε, εγχρώμους ποικίλων τύπων [...] αβανταδόρους-τσιλιαδόρους, άρπαγες ληστοναρκοεμπόρους και λοιπά "φρούτα". Για να συνεχίσωμε κάποια δουλειά εδώ, ούτε λόγος, διότι το περίπου 1 εκατομμύριο "γκασταμπάιτερς" έχει πιάσει τα φτηνιάρικα πόστα και τα παιδιά τα δικά μας πλέουν στην ανεργία και βοηθάν τα απεχθή νούμερα των θανάτων από ναρκωτικές ουσίες [..]. Είπε [ο Σημίτης στην Καλλιθέα] πότε θα διώξει αυτόν τον πολυεθνικό συρφετό, αυτούς που μας τρώνε το ψωμί; Αυτούς που βιάζουν την ελληνική οικογένεια καθημερινά;" (ΕΛ., 29/9). Χαρακτηριστική είναι η “μελέτη” ενός ταξιάρχου ε.α., που δημοσιεύει ο Ελεύθερος Τύπος (ΕΤ., 24/9), και στην οποία η (λαθρο)μετανάστευση κατηγορείται “ως μόνιμη πληγή οικονομικής αιμορραγίας, αφού τεράστια είναι τα ποσά […] για τη συντήρηση του μηχανισμού ανάσχεσης των προσφύγων”, καθώς επίσης αποδίδεται στη μετανάστευση η αύξηση του δουλεμπορίου και της διαφθοράς στην αστυνομία, αλλά και οι εξεγέρσεις κρατουμένων στις φυλακές, λόγω του αδιαχώρητου που δημιουργείται εκεί με τη φυλάκιση των λαθρομεταναστών! Τέλος, ο Ελεύθερος Τύπος δεν διστάζει να κατηγορήσει την υποψήφια Δήμαρχο Αθηναίων, Μ. Δαμανάκη, για το ότι συμπεριέλαβε στο ψηφοδέλτιό της εκπροσώπους οργανώσεων ομοφυλόφιλων και θρησκευτικών μειονοτήτων.

Ωστόσο, οι υπόλοιπες εφημερίδες δεν υιοθετούν αυτό το ξενοφοβικό κλίμα. "Ατυχής η "διαπίστωση" του πρωθυπουργού, ότι το δράμα που παίχθηκε προ ημερών στην οδό Νιόβης κατέδειξε το μέγεθος του προβλήματος της εγκληματικότητας και ότι αυτή οφείλεται πρωτίστως στην είσοδο οικονομικών μεταναστών στη χώρα μας. [...] Γνωστό είναι εξ άλλου από τις στατιστικές ότι το ποσοστό συμμετοχής των οικονομικών μεταναστών στην αύξηση της εγκληματικότητας είναι πολύ χαμηλό. [...]” (Κ., 30/9). "Ο πρωταγωνιστής των ημερών, απαγωγέας του αστυνομικού, Σορίν Ματέι, ήταν από μητέρα Ελληνίδα και πατέρα Ρουμάνο, τουτέστιν καραμπινάτος Ελληνορουμάνος και Έλλην υπήκοος πάντως -αποκαλείται Ρουμάνος από όλους τους αρμοδίους της αστυνομίας αλλά και όλα σχεδόν τα μέσα ενημέρωσης. Η εξήγηση απλή: Στη χώρα μας οι κακοποιοί, εάν δεν είναι Αλβανοί, θα πρέπει το λιγότερο να είναι αλλοδαποί... Δυστυχώς..." (ΕΘ., 10/9). Όπως επισημαίνει ο Αντ. Καρκαγιάννης, “Ο λόγος της παραποίησης είναι απλός και προφανής: να προκαλέσουν ψευδείς εντυπώσεις και να διεγείρουν τα ρατσιστικά μας ένστικτα εναντίον των ξένων που, κακή τους μοίρα, ήρθαν στη χώρα μας να βρουν την τύχη τους..." (Κ., 8/9). “Οι θεατές της κοινωνίας δεν είναι σε θέση να επιβεβαιώσουν ή να διαψεύσουν όσα τους μεταφέρονται ως εικόνα του Άλλου. Έχουν μόνο μια επιλογή: να τα αποδεχθούν ως πραγματικότητα! [...] Οι περιπτώσεις κλοπών, φόνων ή άλλων αδικημάτων που μεταδίδονται χωρίς να αναφέρεται σε ποιο ποσοστό επί του συνόλου αντιστοιχούν, εύκολα δημιουργούν την εντύπωση μιας λαίλαπας που κινείται εναντίον των φιλήσυχων πολιτών. Από κοντά οι άνθρωποι χαμηλού μορφωτικού επιπέδου […] και το αποτέλεσμα μεταφράζεται από τον άγριο ξυλοδαρμό (έως θανάτου) μέχρι την εν ψυχρώ δολοφονία τους […]” (ΕΛ., 4/9).

Αλβανία και Αλβανοί

H Αλβανία βρίσκεται το Σεπτέμβριο στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του ελληνικού Τύπου, λόγω των πολιτικών εξελίξεων που πυροδότησε η δολοφονία του συνεργάτη του Σαλί Μπερίσα, Χαϊντάρι. Οι συγκεντρώσεις του Δημοκρατικού κόμματος και οι αναταραχές στα Τίρανα και στην περιφέρεια έδωσαν τροφή σε εκτεταμένα ρεπορτάζ και αναλύσεις για την κοινωνική και πολιτική κατάσταση στη γειτονική χώρα. Κοινό σημείο των δημοσιευμάτων: ο Σαλί Μπερίσα κατηγορείται ότι επιχείρησε πραξικόπημα επανακατάληψης της εξουσίας, κινούμενος από προσωπικά κίνητρα αντεκδίκησης του αντιπάλου του, ενώ ο Φάτος Νάνο εμφανίζεται δέσμιος αφενός του ανίσχυρου χαρακτήρα του και αφετέρου των οικονομικών και πολιτικών δομών της χώρας του.

Η πολιτική κρίση παρουσιάζεται ως εγγεγραμμένη στις ίδιες τις δομές συγκρότησης της αλβανικής κοινωνίας. Πρόκειται για τη “χρόνια αντίθεση ανάμεσα στις "δύο Αλβανίες", η οποία σχηματικά απεικονίζεται στο παραδοσιακό δίπολο Βορράς-Νότος. Η αντίθεση αυτή έχει πολιτισμικό υπόβαθρο, αλλά και φυλετική διάσταση (Γκέγκηδες-Τόσκηδες) και θρησκευτική (στο Βορρά ζουν συντηρητικοί μουσουλμάνοι σουνίτες, στο Νότο ορθόδοξοι και οι πιο φιλελεύθεροι μουσουλμάνοι Μπεκτασί)[...]. Το έργο [του Νάνο …] είναι πολύ δύσκολο, λόγω της γενικευμένης διαφθοράς, της διάχυτης απειθαρχίας και της παραδοσιακής ροπής των Αλβανών να λειτουργούν όχι σε Κράτος Δικαίου, αλλά με "καπετανάτα"" (Κ., 20/9). "Η μεταψυχροπολεμική Αλβανία λειτουργεί πραγματικά σε ένα καθεστώς πλήρους αναρχίας και χαοτικού ανταγωνισμού συμφερόντων και των ισορροπιών της μαφίας που ελέγχει σε μεγάλο βαθμό το κράτος και το πολιτικό σύστημα, της "κυβερνητικής" ή "κρατικής" γραφειοκρατίας που νέμεται, δηλαδή λεηλατεί τη διεθνή βοήθεια και τις διεθνείς πιστώσεις και του ξένου παράγοντα που παρεμβαίνει για να ελέγξει, να κηδεμονεύσει, τις κατά περίσταση εμφανιζόμενες ηγετικές πολιτικές ομάδες" (ΕΛ., 27/9).

Ο Μπερίσα αποτελεί για την ελληνική κοινή γνώμη τον υπ'αριθμόν ένα εκφραστή του εθνικιστικού κινήματος της “Μεγάλης Αλβανίας”, που έχει τη βάση του στο βόρειο τμήμα της χώρας και συνδέεται στενά με το αυτονομιστικό κίνημα των Αλβανών του Κοσσυφοπεδίου. “Όταν πριν από ένα χρόνο ο Σαλί Μπερίσα περιέπεσε στην αφάνεια που τον ώθησαν οι Δυτικοί υποστηρικτές του με επικεφαλής τους Αμερικανούς, στράφηκε προς τους ομοεθνείς του του Κόσοβο και ειδικότερα στην ένοπλη οργάνωση “Απελευθερωτικός Στρατός του Κοσσυφοπεδίου”… […] Οι Αλβανοί που κατοικούν εκεί, καλλιεργούν το αίτημα για αυτοδιάθεση, ανεξαρτησία και… ένωση με τη Μητέρα Αλβανία, συντηρώντας έτσι το πολεμικό κλίμα και την εθνικιστική υστερία, προετοιμάζοντας τη μεγάλη σύγκρουση” (ΕΘ., 24/9, βλ. και κεφάλαιο “Σερβία και Σέρβοι”). Η στάση του Μπερίσα απέναντι στην ελληνική μειονότητα της Νοτίου Αλβανίας (“Βορείου Ηπείρου”, για τους Έλληνες) κατά το παρελθόν και οι κατηγορίες που διατύπωσε εναντίον της Ελλάδας για παροχή βοήθειας στο Νάνο, στη διάρκεια της παρούσας κρίσης, ενεργοποιούν τα παραδοσιακά αισθήματα αλβανοφοβίας της ελληνικής κοινής γνώμης, η οποία υιοθετεί τον ορισμό κατάστασης του αντιπάλου του. “Οι εθνικιστικές δυνάμεις, που στόχο έχουν να δημιουργήσουν κλίμα πλήρους αναρχίας στα Βαλκάνια, είναι, κατά τον υπουργό Εθνικής Άμυνας [της Ελλάδας], υπεύθυνες για το χάος στην Αλβανία” (ΕΛ., 16/9). "Ενορχηστρωμένης επιχειρήσεως δυναμιτίσεως των ελληνοαλβανικών σχέσεων ηγείται, άνευ προσχημάτων πλέον, ο τέως πρόεδρος της γείτονος, Σαλί Μπερίσα" (Κ., 16/9). “Λάδι στη φωτιά ρίχνει ο Μπερίσα” (Ν., 19/9).

Ο Φάτος Νάνο είχε σε γενικές γραμμές την συγκρατημένη υποστήριξη των περισσότερων εφημερίδων, στο μέτρο που θεωρείται ότι αποτελεί το αντίπαλο δέος του Μπερίσα και μπορεί να λειτουργήσει ως δικλείδα ασφαλείας στον ανθελληνισμό του εθνικιστή ηγέτη της αντιπολίτευσης. Ο μετριοπαθής τύπος, εξάλλου, θεωρεί ότι με την κυβέρνηση Νάνο οι ελληνοαλβανικές σχέσεις έχουν φτάσει σε πολύ καλό επίπεδο, κάτι βεβαίως που υπογείως αναφέρεται περισσότερο στα οικονομικά και άλλα οφέλη που απολαμβάνει η Ελλάδα από τη διείσδυσή της στη γειτονική χώρα. "Οι σχέσεις μας είναι εξαιρετικά καλές και η κυβέρνηση Νάνο δείχνει να σταθεροποιείται. Ιδιαίτερα οι οικονομικές σχέσεις μας με τα Τίρανα είναι σε άριστο σημείο. Ο ρόλος του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου αποτιμάται ως ιδιαίτερα θετικός, ενώ αντιθέτως ο παράγων Σαλί Μπερίσα είναι πλήρως αρνητικός", αναφέρει για την Αλβανία ο πίνακας των Νέων για τις σχέσεις της Ελλάδας με τις βαλκανικές χώρες (Ν., 12/9). "Η πραγματική εικόνα στη μεθόριο δεν είναι αυτή των παράνομων συναλλαγών, του χασίς και των καλάσνικοφ. Υπάρχουν και αυτά, αλλά η αλήθεια είναι πως στην ελληνοαλβανική μεθόριο αναπτύσσεται τελευταία ένα πλούσιο και υγιές εμπόριο μεταξύ των κατοίκων και επιχειρηματιών των δύο πλευρών. Μόνο στην περιοχή της Κορυτσάς δραστηριοποιούνται ογδόντα ελληνικές επιχειρήσεις ενώ το εμπόριο αποφέρει στην οικονομία της δυτικής Μακεδονίας και της Ηπείρου αρκετά εκατομμύρια" (Κ., 2/9), είναι η εικόνα που δίνει η Καθημερινή με αφορμή την ίδρυση ελληνικού προξενείου στην Κορυτσά τον προηγούμενο μήνα, πριν δηλαδή η κρίση στην Αλβανία λάβει μεγάλες διαστάσεις και αλλάξει άρδην η οπτική γωνία. Η προσπάθεια να μη δημιουργηθεί όξυνση στις ελληνοαλβανικές σχέσεις γίνεται αντιληπτή και στην υποστήριξη που παρείχε ο μετριοπαθής τύπος στον Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο, όταν ο τελευταίος κατηγορήθηκε από τον μητροπολίτη Κονίτσης Ανδρέα για επιχείρηση εξαλβανισμού της ελληνικής μειονότητας. "Το σημαντικό σ' αυτήν την υπόθεση δεν είναι αυτή καθαυτή η ανοίκεια επίθεση του μητροπολίτη Κονίτσης, αλλά το γεγονός ότι ορισμένοι εκκλησιαστικοί κύκλοι επιμένουν να διεκδικούν για τον εαυτό τους το ρόλο των εργολάβων του βορειοηπειρωτικού. […] Από την ασφάλεια και την άνεση του μητροπολιτικού μεγάρου της Κονίτσης είναι πολύ εύκολο να εκτοξεύεις ανέξοδες εθνικιστικές κορώνες και να κατακεραυνώνεις όσους αγωνίζονται καθημερινά και επιτυχώς μέσα στο αλβανικό ναρκοπέδιο" (Κ., 16/9).

Ωστόσο, ανεξάρτητα από την εικόνα των καλών ελληνοαλβανικών σχέσεων, το αίσθημα της αλβανοφοβίας, που είχε κορυφωθεί κατά τα προηγούμενα χρόνια με την μαζική είσοδο Αλβανών οικονομικών μεταναστών, διατηρεί σημαντικά ερείσματα στην κοινή γνώμη. Τα πιο ξενοφοβικά τμήματα της κοινής γνώμης θεωρούν συλλήβδην την Αλβανία χώρα εχθρική προς την Ελλάδα: "Και μη σας διαφεύγει ότι οι Αλβανοί ανέκαθεν (ίσως λόγω των όλως δικαίων αξιώσεών μας επί της Βορείου Ηπείρου) βλέπουν την Ελλάδα και τους Έλληνες με εχθρικό μάτι [αναφορές στο μίσος αλβανών εναντίον ελλήνων στον Αλβανικό πόλεμο '40-41] Εκτός αυτών, θα γνωρίζετε θαρρώ κι εσείς ποια ήταν η συμπεριφορά των Τσάμηδων της Θεσπρωτίας έναντι των ντόπιων Ελλήνων στο διάστημα της Κατοχής”, γράφει αναγνώστης των Νέων (Ν., 10/9). Με αφορμή τις δηλώσεις Πάγκαλου ότι ο Απελευθερωτικός Στρατός Κοσσυφοπεδίου οραματίζεται τη Μεγάλη Αλβανία (βλ. κεφ. Σερβία και Σέρβοι), πυροδότησαν την αλβανοφοβία των Ελλήνων. "Οι θρασείς εκπρόσωποι του "ΑΣΚ" που έθεσαν το θέμα δεν διευκρίνισαν για λογαριασμό ποίων θα "καθαρίσουν" στην Ελλάδα, αν δηλαδή πρόκειται για την περίπτωση των Τσάμηδων που διεκδικούν επιστροφή εδαφών και διεθνή αναγνώριση της οντότητάς τους ή τους Αλβανούς που έχουν ήδη εγκατασταθεί στην Ελλάδα κάτω από τα μακαρίως αδιάφορα μάτια της πολιτείας και οι οποίοι μπορεί να ορέγονται τον μετασχηματισμό τους σε "αλβανική μειονότητα" στην Ελλάδα και ό,τι αυτό συνεπάγεται. [...] (ΕΛ., 12/9). Ο Ελεύθερος Τύπος, εφημερίδα με ακραίες ξενοφοβικές θέσεις, υποστήριξε το Μητροπολίτη Κονίτσης στην αντιπαράθεσή του με τον αρχιεπίσκοπο Αλβανίας, και κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για αφελληνισμό της ελληνικής μειονότητας. "Τα θέματα που αντιμετωπίζει η Αλβανία είναι σοβαρά και δυσεπίλυτα, έχουν δε δυστυχώς επιπτώσεις και στην Ορθόδοξη Εκκλησία, της οποίας οι πιστοί, Έλληνες και Αλβανοί, αποτελούν, περίπου, το 20% του συνολικού πληθυσμού. Ήδη, με την πίεση των εθνικιστών του Μπερίσα, η σημερινή κυβέρνηση επέβαλε ως μητροπολίτη Κορυτσάς τον Αλβανό Αρχιμανδρίτη Ιωάννη Πελούσι, ο οποίος […]έχει, ήδη, επιβάλει την αλβανική γλώσσα στις λατρευτικές και ποιμαντικές εκδηλώσεις της μητρόπολής του. [...] Όπως φοβούνται οι Έλληνες της Αλβανίας, αν εκεί εκλεγεί Αλβανός μητροπολίτης, τότε θα είναι η πρώτη φορά που θα συμβεί αυτό σε περιοχή της Βορείου Ηπείρου, όπου κατοικούν κυρίως Έλληνες. Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι ένα ακόμη βήμα στην προσπάθεια της αλβανικής κυβέρνησης να εξαλβανίσει την εκεί ορθόδοξη Εκκλησία […]” (ΕΤ., 3/9). Μάλιστα, η εφημερίδα μέμφεται ανοικτά τον Φάτος Νάνο για ανικανότητα να αποτελέσει τον αντίθετο πόλο στον ανθελληνισμό του Μπερίσα: "Οι Αλβανοί τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό απολαμβάνουν μιας πρωτοφανούς ασυλίας που δημιουργεί εύλογα ερωτηματικά. [...] Για την κυβέρνηση του κ. Σημίτη και την διπλωματία του κ. Πάγκαλου, η γειτονική χώρα δικαιούται να παραμένει... βασίλειο βανδάλων. Έστω και αν αυτό βάζει σε κίνδυνο ελληνικές ζωές, εντός και εκτός των αλβανικών συνόρων. [...] Και τι δεν επένδυσε το δίδυμο Σημίτη - Πάγκαλου στην αμφιλεγόμενη και πολιτικά ανίσχυρη αυτή προσωπικότητα [Νάνο]. […] Τι πήρε στα αλήθεια η Ελλάδα από τον μετριοπαθή κύριο Νάνο; Τι έχει αλλάξει στη Βόρειο Ήπειρο; Απλούστατα, αντί να δέρνουν τους Έλληνες οι χωροφύλακες του Μπερίσα, τους καταληστεύουν οι κάθε λογής γκάνγκστερ που λυμαίνονται την περιοχή, έχοντας επιβάλει το δικό τους καθεστώς τρόμου, με τις ελληνικές διπλωματικές Αρχές στο ρόλο του απαθούς θεατή. Την ίδια ώρα, άκουσον-άκουσον, η αλβανική πρεσβεία στην Αθήνα, έφτανε με επίσημη ανακοίνωση να κατηγορήσει... για ρατσισμό τα ελληνικά ΜΜΕ και να καταγγέλλει την κακομεταχείριση όλων αυτών που αν δεν βρίσκονταν στην Ελλάδα δεν θα είχαν ψωμί να φάνε οι οικογένειές τους" (ΕΤ., 20/9).

Βουλγαρία και Βούλγαροι

Λιγοστά είναι τα δημοσιεύματα που αφορούν στη Βουλγαρία αυτό το μήνα και κινούνται γύρω από τρία θέματα: τις ελληνοβουλγαρικές σχέσεις, τον πυρηνικό σταθμό στο Κοζλοντούι και την οικονομική κατάσταση της χώρας. Η εικόνα που διαμορφώνεται για τη γειτονική χώρα είναι συγκρατημένα, αλλά εμφανώς, αρνητικά φορτισμένη. "Υπήρχαν πολλά προβλήματα με τον σοσιαλιστή πρώην πρωθυπουργό Βίντενοφ -για τον οποίο ο κ. Πάγκαλος είπε ότι έκανε βόλτες με κότερα Ελλήνων επιχειρηματιών. Τώρα, οι σχέσεις με τον νυν πρωθυπουργό κ. Κοστόφ βελτιώνονται, μολονότι αυτός υποστηρίζεται και από το τουρκικό κόμμα. Η κυβέρνηση της Βουλγαρίας περνά πάντως μια κρίσιμη φάση" (Ν., 12/9) αναφέρει για τις ελληνοβουλγαρικές σχέσεις πίνακας της εφημερίδας Νέα για τις σχέσεις της Ελλάδας με τις βαλκανικές χώρες. Το Κοζλοντούι αναδεικνύεται σε μόνιμο σημείο τριβής με τη Βουλγαρία, καθώς ο πυρηνικός σταθμός θεωρείται απειλή για τη Βόρεια Ελλάδα. "Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει το πρόβλημα, αλλά έχει την τάση να το αντιμετωπίζει μέσα από το πρίσμα των σχέσεών της με τη Βουλγαρία. Η Ελλάδα δεν έχει αυτή την πολυτέλεια, γιατί η γεωγραφική γειτνίαση καθιστά το Κοζλοντούι όχι μόνο έναν πυρηνικό πέλεκυ πάνω από το κεφάλι του ελληνικού λαού, αλλά και έναν παράγοντα διαρκούς μολύνσεως της Θράκης” (Κ., 5/9). “Η Βουλγαρία, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, δεν πρόκειται να υποχωρήσει στις πιέσεις ούτε να σεβαστεί τις συμφωνίες για τη διακοπή της λειτουργίας των επικίνδυνων μονάδων του Κοζλοντούι [...] Αντίθετα, θα συνεχίσει, όπως πράττει σήμερα, να εκμεταλλεύεται πολιτικά το διεθνές ενδιαφέρον για το θέμα, προκειμένου να ικανοποιεί άλλες επιδιώξεις της [...]” (Κ., 13/9). Η κακή οικονομική κατάσταση της χώρας και οι κοινωνικές επιπτώσεις της είναι το θέμα του δημοσιεύματος της Ελευθεροτυπίας: "Σεμινάρια για την πρόληψη των αυτοκτονιών θα οργανωθούν στη Βουλγαρία, χώρα που έχει να επιδείξει το μεγαλύτερο ποσοστό αυτοκτονιών εφήβων σε ολόκληρο τον κόσμο [...]. Οι ψυχίατροι έχουν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου επισημαίνοντας μεγάλη αύξηση των κρουσμάτων κατάθλιψης τα τελευταία χρόνια, λόγω της επιδείνωσης της οικονομικής κατάστασης και της ανεργίας" (ΕΛ., 11/9). Τέλος, με έκπληξη αντιμετωπίζεται από το σύνολο του τύπου το αίτημα της Βουλγαρίας να αποτελέσει την έδρα της πολυεθνικής βαλκανικής στρατιωτικής δύναμης. Το δημοσίευμα του Βήματος είναι ενδεικτικό: "Αν κάποιος επισκεφθεί σήμερα τη Σόφια, ίσως το πρώτο πράγμα που θα του κάνει εντύπωση είναι η απουσία στρατιωτών στους πλακόστρωτους δρόμους της. [..] Ο βουλγαρικός στρατός σήμερα [...] δεν βρίσκεται βεβαίως υπό διάλυση, πλην όμως η κυβέρνηση δεν έχει χρήματα να τον συντηρήσει. [...] Παρά τη φτώχεια (με 10 δολάρια μπορείς να έχεις το καλύτερο γεύμα στο πιο πολυτελές εστιατόριο της πόλης), την έξαρση της πορνείας και την κλιμάκωση της δράσης της βουλγαρικής μαφίας, ελάχιστους ζητιάνους συναντάς στο δρόμο και κυρίως τουρκοτσιγγάνους, οι οποίοι [...] πουλάνε χαρτομάντιλα στους δρόμους ή καθαρίζουν τα τζάμια των αυτοκινήτων. [...] Και όμως, αυτός ο εκ πρώτης όψεως νεο-αντιμιλιταριστικός λαός έχει θέσει στις άμεσες προτεραιότητες της εξωτερικής και αμυντικής του πολιτικής την πολυεθνική δύναμη των Βαλκανίων και επιθυμεί η έδρα της δύναμης αυτής να είναι στην πατρίδα του [...]” (Β., 13/9).

Μακεδονία και Μακεδόνες

Περιορισμένα αυτό το μήνα τα δημοσιεύματα για τη Μακεδονία, καθώς φαίνεται ότι οι σχέσεις των δύο χωρών αργά αλλά σταθερά αποκαθίστανται. "Οι σχέσεις είναι πάρα πολύ καλές. Χάσαμε ωστόσο ένα έργο που το πήραν οι Κινέζοι, κατά πάσα πιθανότητα λόγω της επιφύλαξης που γεννά το εθνικιστικό λόμπι στη Βόρεια Ελλάδα. Καλό θα ήταν να αλλάξουμε τις ταμπέλες, διότι είναι τουλάχιστον προσβλητικό εμείς να δείχνουμε "προς Γιουγκοσλαβία", όταν η χώρα είναι άλλη" (Ν., 12/9), αναφέρει πίνακας των Νέων για τις σχέσεις της χώρας μας με τα Βαλκάνια. Άλλα δημοσιεύματα αφορούν στο εθνικιστικό κίνημα των Αλβανών στη Μακεδονία, καθώς και σε εκτιμήσεις για τις επικείμενες εκλογές του Οκτωβρίου, με τη δημοσίευση δημοσκοπήσεων που δείχνουν άνοδο των εθνικιστικών κομμάτων. Ωστόσο, δεν πρέπει να βγει το συμπέρασμα ότι η αντιμακεδονική εκστρατεία του πρόσφατου παρελθόντος δεν έχει αφήσει τον απόηχό της, ο οποίος θα μπορούσε να πάρει εντονότερες μορφές με κάποια αφορμή. Το μακεδονικό συνεχίζει σταθερά να αναφέρεται μεταξύ των προβλημάτων που η Ελλάδα αντιμετωπίζει με τον ανθελληνισμό των γειτονικών χωρών, ενώ το όνομα Μακεδονία αποτελεί ταμπού στο σύνολο του τύπου και της κοινής γνώμης.

Ρουμανία και Ρουμάνοι

Και αυτό το μήνα τα δημοσιεύματα για τη Ρουμανία είναι ελάχιστα. Η μόνη αναφορά εκτός των οικονομικών σελίδων και του αστυνομικού δελτίου βρίσκεται σε πίνακα των Νέων για τις σχέσεις της Ελλάδας με τις χώρες των Βαλκανίων, αν και αυτή είναι γενικόλογη και μικρότερη από τις αναφορές στις υπόλοιπες χώρες: "Το Βουκουρέστι διακατέχεται από κάποια έλλειψη ρεαλισμού. Θεωρώντας πως είναι -ήδη- τμήμα της Ευρώπης. Οι σχέσεις, πάντως, ενισχύονται σιγά σιγά" (Ν., 12/9). Ωστόσο, το όνομα “Ρουμάνος” βρέθηκε στο επίκεντρο του Τύπου με αφορμή τον καταζητούμενο από την αστυνομία Σορίν Ματέι, ρουμανικής καταγωγής από την πλευρά του πατέρα, ο οποίος οδήγησε την Ελληνική Αστυνομία σε μια από τις μεγαλύτερες αποτυχίες της. Αξίζει να επισημανθεί ότι, ενώ ο Ματέι είχε μεγαλώσει στην Ελλάδα και ήταν Ελληνικής καταγωγής από την πλευρά της μητέρας του, στα Μέσα Ενημέρωσης αναφέρεται ως “Ρουμάνος”.

Σερβία και Σέρβοι

Εκτεταμένα τα δημοσιεύματα για τη Σερβία και αυτό το μήνα, με αφορμή την κρίση του Κοσσυφοπέδιο. Ο τύπος παλινδρομεί μεταξύ της απόδοσης ευθυνών στη μια και στην άλλη πλευρά, την ίδια στιγμή που προσπαθεί να τηρήσει στάση ουδετερότητας. Τις δηλώσεις του υπουργού Άμυνας, Άκη Τσοχατζόπουλου, τον προηγούμενο μήνα, που συντάσσονταν με τον ορισμό της κατάστασης που έδινε η Δύση -υποστήριξη του μετριοπαθούς Ρουγκόβα, περιορισμένη αυτονομία στους Κοσοβάρους, άσκηση πίεσης στο Μιλόσεβιτς-, διαδέχθηκαν το Σεπτέμβριο οι διαμετρικά αντίθετες δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών, Θεόδωρου Πάγκαλου. "Καλό είναι να υπάρξουν θεσμοί, όργανα τα οποία θα λειτουργούν, αλλά για όλους. Διότι, όπως σήμερα αυτό γίνεται, τα εγκλήματα πολέμου και οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι όργανα πολιτικής κυριαρχίας, επιρροής και εύνοιας”, ήταν η κατάληξη μιας δήλωσης που εξέφραζε τη συμπαράστασή του σε πολλά σημεία της πολιτικής Μιλόσεβιτς. Αφορμή για τη δήλωση αυτή υπήρξε συνάντηση του υπουργού Εξωτερικών με εκπροσώπους του Απελευθερωτικού Στρατού του Κοσσυφοπεδίου, οι οποίοι εμφανίστηκαν υπέρμαχοι της ιδέας της Μεγάλης Αλβανίας και προειδοποίησαν ότι μετά το Κόσοβο, σειρά έχει η διεκδίκηση των δικαιωμάτων των Αλβανών που ζουν στη Μακεδονία και την Ελλάδα. Ο τύπος μάλλον υιοθέτησε τη νέα φιλοσερβική προσέγγιση του υπουργού: “Αδιάλλακτοι και με βλέψεις στα Σκόπια και την Ελλάδα εμφανίστηκαν οι εκπρόσωποι του αυτοαποκαλούμενου "Απελευθερωτικού Στρατού του Κοσσυφοπεδίου”” (ΕΛ., 8/9). “[Οι Αλβανοί] καλλιεργούν το αίτημα για αυτοδιάθεση, ανεξαρτησία και… ένωση με τη Μητέρα Αλβανία, συντηρώντας έτσι το πολεμικό κλίμα και την εθνικιστική υστερία, προετοιμάζοντας τη μεγάλη σύγκρουση” (ΕΘ., 24/9, βλ. και κεφάλαιο “Αλβανία και Αλβανοί”). “Στο παρελθόν φαίνεται ότι ανήκει η ψυχρότης Αθήνας - Βελιγραδίου, που είχε προκληθεί με αφορμή δηλώσεις του Άκη Τσοχατζόπουλου με τις οποίες επέκρινε την πολιτική του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς στο Κόσοβο” (Ν., 8/9).

Σε μια ακόμη συνέντευξη Σέρβου πολιτικού στον ελληνικό τύπο, ο υπουργός Εξωτερικών της Σερβίας μεταξύ άλλων διαπιστώνει ότι “η Ελλάδα ως κράτος, η Ελλάδα ως λαός, δεν είναι προκατειλημμένη, δεν έχει λαίμαργα συμφέροντα στην περιοχή κι έτσι τα ελληνικά ΜΜΕ ήταν αντικειμενικά στην αντιμετώπιση όχι μόνο του Κοσσυφοπεδίου, αλλά και όλης της περιοχής” (Ν., 8/9). Αυτό το μήνα βέβαια δεν εμφανίστηκε η άποψη των Κοσοβάρων, που, σε ένα και μοναδικό ρεπορτάζ τον προηγούμενο μήνα, είχαν παραπονεθεί ότι τα ελληνικά μέσα υιοθετούν την σερβική άποψη (ΕΛ., 16/8). Αν και σε γενικές γραμμές παρουσιάζονται οι ανακοινώσεις και των δύο πλευρών για την κατάσταση στο μέτωπο των συγκρούσεων, ωστόσο συχνά οι τίτλοι και η παρουσίαση των γεγονότων έχουν μια ελαφρά φιλοσερβική απόκλιση. Ενδεικτική είναι η παρουσίαση της ανακάλυψης στις αρχές του μήνα ομαδικού τάφου Σέρβων, που ανακοίνωσε η σερβική πλευρά, αλλά αρνήθηκε η αλβανική: “Εκτέλεση Σέρβων: 100 άτομα έσφαξαν οι αλβανόφωνοι στην πόλη Κλέτσκα […]” (ΕΘ., 1/9). "Οργή γυναικών της Σερβίας για τη θηριωδία” (Ν., 1/9). "Σάλος για τα απανθρακωμένα πτώματα" (ΕΤ., 1/9).

Παράλληλα, εμφανίζεται στον Τύπο και η αντίθετη άποψη, αυτή που αποδίδει την ευθύνη για το Κοσσυφοπέδιο στη Σερβία και κατακρίνει ως αυταρχική και εγκληματική την πολιτική του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Με επίκεντρο το Κόσοβο, πίνακας των Νέων για τις σχέσεις Ελλάδας και βαλκανικών χωρών αναφέρεται γενικότερα στην κατάσταση στη Σερβία: "Ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς ακολουθεί σταλινική αντιμετώπιση του προβλήματος του Κοσσυφοπεδίου, ενώ ο απολυταρχισμός του τον έχει στερήσει από ικανά κυβερνητικά στελέχη. Για την κατάσταση στο Κόσοβο φταίνε και οι δύο πλευρές. Το πιθανότερο είναι το Κόσοβο να φτάσει ως την αυτονομία, αλλά και αυτό θα γίνει με πολύ αργούς ρυθμούς, λόγω της στάσης του Βελιγραδίου -το οποίο έχει κακή συμπεριφορά και έναντι του Μαυροβουνίου" (Ν., 12/9). Με αφορμή την αναστολή έκδοσης της εφημερίδας "Nasa Borba", η Ελευθεροτυπία σχολιάζει το πολιτικό σκηνικό της Σερβίας: “Η σερβική αντιπολίτευση και όσοι μάχονται για τον εκδημοκρατισμό δεν πέτυχαν να συσπειρωθούν γύρω από την υπεράσπιση των αξιών και στον τομέα της ενημέρωσης. Έτσι η μια εφημερίδα κλείνει μετά την άλλη, αφήνοντας το χώρο στα καθεστωτικά ΜΜΕ" (ΕΛ., 4/9). Τέλος, ο Μ. Μορώνης εκφράζει τη μερίδα της ελληνικής γνώμης, η οποία, απογοητευμένη από τη στάση του Μιλόσεβιτς σε μια σειρά θεμάτων -μεταξύ των οποίων η αναγνώριση της Μακεδονίας με αυτό το όνομα-, έχει αναθεωρήσει τη φιλοσερβική της στάση: "Αποδώσαμε τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας στις έριδες των Δυτικών για τη δημιουργία ζώνης επιρροής στα Βαλκάνια, παρά το γεγονός ότι η παρέμβασή τους εκδηλώθηκε, αφού είχαν προηγηθεί μήνες σφαγών και ισοπέδωσης χωριών και πόλεων από τους Σέρβους. Και την παντελή έλλειψη επαφής μας με την πραγματικότητα δείχνει το γεγονός ότι χαρακτηρίζαμε τους Σέρβους θύματα από τότε που ήταν νικητές στο πεδίο των μαχών και είχαν δημιουργήσει στην πράξη τη μεγάλη Σερβία. Γι' αυτό αντί να δεχθούμε με ανακούφιση το γεγονός ότι η διεθνής κοινότητα δεν αναγνώριζε τα τετελεσμένα με τη βία και τις σφαγές, μια αρχή που εξυπηρετεί τα συμφέροντά μας, χειροκροτούσαμε τα "θύματα" τους Σέρβους. Και αντί να δούμε ότι ο Μιλόσεβιτς αντιστρατευόταν τα συμφέροντά μας και στο θέμα των Σκοπίων [...], τον ηρωοποιούσαμε" (ΕΛ., 21/9).

Τουρκία και Τούρκοι

Η Τουρκία συνεχίζει σταθερά να απασχολεί το μεγαλύτερο μέρος των δημοσιευμάτων σχετικά με τις διεθνείς εξελίξεις. Το ίδιο σταθερή είναι και η οπτική γωνία αυτών των δημοσιευμάτων. Για την περισσότερο ξενοφοβική πλευρά της κοινής γνώμης, όπως εκφράζεται κυρίως από τον Ελεύθερο Τύπο, η Τουρκία είναι μια διαρκής απειλή εναντίον της Ελλάδας και έχει τα χαρακτηριστικά του “απόλυτου εχθρού”. Αντιθέτως, για την περισσότερο ανεκτική πλευρά της κοινής γνώμης, όπως εκφράζεται κυρίως από την Ελευθεροτυπία, υπάρχουν περιθώρια συνεργασίας των δύο λαών και συνεννόησης μεταξύ των χωρών. Πάντως, και οι δύο απόψεις, με μια διαφορά έμφασης ενδεχομένως, συγκλίνουν στην εικόνα μιας Τουρκίας απομακρυσμένης από το ευρωπαϊκό ιδεώδες, αντιδημοκρατικής και διχασμένης μεταξύ του στρατοκρατικού κεμαλικού κράτους και των ισλαμιστών.

Το έλλειμμα δημοκρατίας και η καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι τα μόνιμα συνοδευτικά της εικόνας της Τουρκίας. "Με παράνομα τα συνδικάτα, με εκτός νόμου την αριστερά, με τα ανθρώπινα και πολιτικά δικαιώματα τσαλαπατημένα, είναι δυνατόν να θεωρείται στα σοβαρά από τις ευρωπαϊκές χώρες, ότι υπάρχει προοπτική βελτίωσης της τουρκικής κατάστασης, τέτοιας ώστε να "εξευρωπαϊσθεί" αυτή η χώρα;" (Κ., 18/9), αναρωτιέται η Καθημερινή. Οι περιπτώσεις που αποδεικνύουν του λόγου το αληθές καλύπτονται εκτεταμένα από τον ελληνικό τύπο: το κουρδικό ζήτημα, η ματαίωση του παγκόσμιου Συνεδρίου Τύπου, που επρόκειτο να γίνει στην Τουρκία., οι επιθέσεις εναντίον των ισλαμιστών και των οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και οι αποκαλύψεις του συλληφθέντος στη Γαλλία, Τσακιτζή, για τις διασυνδέσεις του παρακράτους με τον κρατικό μηχανισμό, βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη των εφημερίδων. Έτσι δημιουργείται η συνολική εικόνα ενός κράτους που είναι “διαποτισμένο ως το κόκαλο από το τρίπτυχο "φασισμός - αυταρχισμός - ρατσισμός" και την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους πολίτες του, πλήρως εξομοιωμένο με τη διαφθορά, ένα κράτος που αυτοτροφοδοτείται με ειδικά και απεριόριστα κονδύλια που προέρχονται από τη δράση του οικονομικού εγκλήματος, έναν κρατικό μηχανισμό πωρωμένο που παραγγέλνει δολοφονίες αντιπάλων του -Κούρδοι, δημοσιογράφοι, αριστεροί, διανοούμενοι- και ένα στρατό που, εκτός του ότι ελέγχει όλες τις δραστηριότητες της κοινωνίας της χώρας, πολιτικές, πολιτιστικές, οικονομικές, εκπαιδευτικές, ακόμη και αθλητικές, έχει τα μέσα να απάγει, να ανακρίνει, να βασανίζει και να εκτελεί κατά βούληση, χωρίς να λογοδοτεί σε κανέναν" (Β., 20/9), όπως αναφέρεται στην παρουσίαση του βιβλίου του Σελαχατίν Τσελίκ, "Το κράτος συμμορία".

Η επιθετικότητα της Τουρκίας εναντίον της Ελλάδας θεωρείται από τον Τύπο δεδομένη και αποδίδεται στα εσωτερικά προβλήματα και τη ισχυρή παρουσία του ισλαμικού στοιχείου στη γειτονική χώρα. Παράλληλα, αυτή η επιθετικότητα ενισχύεται από την υποχωρητικότητα και τη συμβιβαστική διάθεση της φιλειρηνικής Ελλάδας απέναντι στην Τουρκία. "Οι Τούρκοι δεν χρησιμοποιούν τις ελληνικές υποχωρήσεις για να συμβάλουν στην αναζήτηση κάποιου είδους συμβιβασμού, αλλά για να προωθήσουν κι άλλο τις θέσεις τους σε βάρος μας [...] Με την Τουρκία σε μακράς διαρκείας προεκλογική περίοδο και τα Βαλκάνια αποσταθεροποιημένα, οι στρατοκράτες της Άγκυρας θα επιχειρήσουν την εξαγωγή της εσωτερικής κρίσης με διπλωματικά ή και άλλου είδους κέρδη σε βάρος μας" (ΕΤ., 17/9). "Η τουρκική πολιτική σκηνή δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια για την απεμπλοκή των ελληνοτουρκικών σχέσεων από το τέλμα που οδηγήθηκαν τον τελευταίο χρόνο. Όσο κυριαρχεί η λογική Ετσεβίτ, δεν νομίζω ότι μπορούμε να περιμένουμε κάτι" (Κ., 23/9). “Οι πάντες γνωρίζουν ότι η Ελλάδα δεν ακολουθεί επιθετική πολιτική. Αντιθέτως, μάλιστα, βρίσκεται συνεχώς αμυνόμενη και απολογούμενη” (ΕΘ., 3/9). Υπάρχει ωστόσο και η αντίθετη άποψη, που κάνει λόγο για επιζήμια εθνικιστική ρητορική από την πλευρά της Ελλάδας, η οποία υπονομεύει τη θέση της στη διεθνή κοινότητα, ενώ “η γείτων διαθέτει και την πολύτιμη διπλωματική κληρονομιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μια πραγματικά αταλάντευτη γραμμή στη χάραξη της εξωτερικής της πολιτικής και μια αξιοθαύμαστη ευελιξία στις επιμέρους διορθωτικές κινήσεις της, έτσι ώστε να προλαβαίνει, αντί ν' ακολουθεί ασθμαίνουσα τις διεθνείς εξελίξεις” (ΕΤ., 10/9).

Το σύνολο του τύπου απορρίπτει την πρόταση Ντενκτάς για συνομοσπονδία στην Κύπρο ως υποκριτική και στρεφόμενη εναντίον των κυπριακών συμφερόντων: "Η Άγκυρα και ο Ντενκτάς έριξαν χθες τα προσωπεία […]Ουσιαστικά, έκαναν ένα βήμα παρακάτω, δοκιμάζοντας τα όρια της ανεκτικότητας Αθήνας και Λευκωσίας, τα οποία έχουν διαπιστώσει ότι είναι αρκετά ελαστικά” (ΕΤ., 1/9). Η προσέγγιση της Τουρκίας με το Ισραήλ θεωρείται a priori ότι στρέφεται εναντίον της Ελλάδας, παρότι τα εμπλεκόμενα μέρη το διαψεύδουν. "Η δημιουργία του άτυπου άξονα με την Τουρκία λειτουργεί αποσταθεροποιητικά και ειδικότερα ενισχύει τη δυσπιστία όλων των γειτ6ονικών χωρών, οι οποίες αξιολογούν τις πράξεις και όχι τις καθησυχαστικές δηλώσεις" (Κ.,8/9). Ωστόσο, και στην Ελλάδα δεν έχει εγκαταλειφθεί, κυρίως από το συντηρητικό χώρο, η άποψη υπέρ της δημιουργίας ελληνορθόδοξου τόξου στα Βαλκάνια εναντίον του μουσουλμανικού στοιχείου. Τέλος, η πρόθεση της Τουρκίας να κατασκευάσει πυρηνικό σταθμό στο Ακούγιου συνεχίζει να απασχολεί τον Τύπο τόσο για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις όσο και για την κρυφή πρόθεση της Τουρκίας να κατασκευάζει πυρηνικά όπλα, ενώ εκφράζεται η άποψη ότι, σε περίπτωση που η Τουρκία προχωρήσει στην κατασκευή, η Ελλάδα θα έπρεπε να κάνει το ίδιο.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επικείμενη συνάντηση των πρωθυπουργών Σημίτη και Γιλμάζ στην Αττάλεια θεωρείται ότι δεν θα καρποφορήσει με ευθύνη της Τουρκίας. "Σε νέα περίοδο κινητικότητας εισέρχονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, χωρίς όμως να διαφαίνεται πιθανότητα θεαματικών εξελίξεων λόγω της συνεχιζόμενης τουρκικής αδιαλλαξίας [...] Πρόκειται περισσότερο για μια κίνηση δημιουργίας εντυπώσεων από τον Τούρκο πρωθυπουργό παρά για ειλικρινή προσπάθεια άρσης του αδιεξόδου στις ελληνοτουρκικές σχέσεις" (ΕΘ., 22/9). "Τα στοιχεία που συνθέτουν το πλαίσιο της συναντήσεως των δύο πρωθυπουργών είναι κάθε άλλο παρά ενθαρρυντικά: Η ρευστή πολι9τική κατάσταση, ο ασφυκτικός έλεγχος των στρατιωτικών στην πολιτική ηγεσία της χώρας αυτής, ο πολιτικός μεσαίωνας στον οποίο κυριολεκτικώς βυθίζεται η Τουρκία, και εκ παραλλήλου η αύξηση της αδιαλλαξίας της Άγκυρας ιδιαίτερα στο Κυπριακό, αλλά και στα ελληνοτουρκικά θέματα, δημιουργούν σαφώς την αντίληψη ότι δεν υπάρχει αξιόπιστος πολιτικός συνομιλητής, για την διεξαγωγή ενός παραγωγικού ελληνοτουρκικού διαλόγου" (Κ., 27/9). Ωστόσο δεν έλειψαν οι απόψεις που αποδίδουν την ευθύνη και στις δύο πλευρές για τη μη ύπαρξη ουσιαστικού διαλόγου και παρουσιάζουν και την Ελλάδα δέσμια της εσωτερικής της κατάστασης: "η κυβέρνηση του Κ. Σημίτη έχει δημιουργήσει την εντύπωση ότι φοβάται το διάλογο με την Τουρκία, κυρίως για να μην κατηγορηθεί από την εσωκομματική αντιπολίτευση, ωσάν να μην έχει επιχειρήματα και ωσάν ο διάλογος με την Άγκυρα να σημαίνει κατ' ανάγκη απεμπόληση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αλλά διάλογος εφ' όλης της ύλης με την Άγκυρα και όχι μόνον "επί του υπαρκτού θέματος της υφαλοκρηπίδας", όπως επί έτη διατυμπανίζεται από τις ελληνικές κυβερνήσεις [έγινε και από τους τρεις προηγούμενους πρωθυπουργούς (Καραμανλής, Παπανδρέου, Μητσοτάκης)] και δεν οδήγησε σε απεμπόληση των κυριαρχικών δικαιωμάτων. Δεν έδωσε βεβαίως λύση στα προβλήματα που χωρίζουν τις δύο χώρες, αλλά είχε πάντα ως αποτέλεσμα τη μείωση της εντάσεως, για όσο διάστημα διαρκούσε" (Κ., 20/9).