Σαράγεβο: Ελεύθερο - Πολιορκημένο

Γράφει η Ναυσικά ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΤΟΥ*

ΦΤΑΝΟΝΤΑΣ στο Σαράγεβο δεν νιώθεις ότι βρίσκεσαι σε μια βαλκανική πόλη, αν και οι βιασμοί του πολέμου το έχουν γονατίσει τόσο πολύ που δύσκολα αναγνωρίζεις το μεγαλείο που κάποτε είχε το μικρό αυτό Παρίσι των Βαλκανίων. Πόλη έντονα υπερήφανη αλλά διακριτική, όπως οι άνθρωποι που την κατοικούν. Κρύβοντας στη μελαγχολία του βλέμματός τους τον πόνο και την πίκρα τους, δεν δέχονται να σκύψουν και να παραπονεθούν. Κουβαλούν μια αξιοπρέπεια που δεν συναντά κανείς εύκολα στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, ίσως γιατί εδώ ο πόλεμος εξάλειψε παντελώς τις όποιες ψευδαισθήσεις θα μπορούσε να καλλιεργήσει το δυτικό όνειρο. Ακόμη και στις πιο φτωχές γειτονιές, όπου ο οδοστρωτήρας των ναρκών δεν άφησε σχεδόν τίποτε, αυτοί που γύρισαν ξανάρχισαν να ντύνουν ό,τι έμεινε με μια καθαριότητα και μια τάξη που δεν σπαταλά ούτε μια γωνιά, γιατί ό,τι έμεινε πρέπει να αποδείξει πως η ζωή μπορεί να συνεχίσει ακόμη και μετά από τόση βαρβαρότητα. Πόλη που αναγνωρίζεις λιγότερο πια γιατί την κατοικούν μουσουλμάνοι,καθολικοί ή ορθόδοξοι, αλλά γιατί τα νεκροταφεία τους δεν μπόρεσαν να χωρίσουν αυτούς που ο πόλεμος έκανε "ήρωες" αντίπαλων στρατοπέδων,καταδικάζοντας τους κληρονόμους τους σε αιώνιους εχθρούς. Πόλη όπου δεν ξέρεις αν υπάρχουν περισσότερα πάρκα ή νεκροταφεία, όπου τα πάρκα, οι αυλές των σπιτιών και οι παιδικές αλάνες έχουν γίνει τόποι ανάπαυσης αυτών που έφυγαν, αναγκάζοντας αυτούς που έμειναν να συμβιβαστούν με το θάνατο με τρόπο που το γενικό πνεύμα κυριαρχίας και βεβαιότητας που μας διέπει εδώ και αιώνες στη δύση κατέστησε αδύνατο. Περιδιαβάζοντας αυτά τα πάρκα, τις αυλές, τις αλάνες και τα νεκροταφεία ανακαλύπτεις ότι αυτοί που έφυγαν και δεν πρόλαβαν να απογοητευτούν από τους πρώτους τους έρωτες είναι αμέτρητες φορές περισσότεροι από αυτούς που γεύτηκαν τη γλυκιά αλμύρα της ζωής.Μεταξύ των παραδόξων που ανακαλύπτει κανείς σε αυτή την πόλη, που σε ξεγυμνώνει από κάθε ψευδαίσθηση ότι η επιλογή ήταν ανάμεσα στο σοσιαλισμό ή τη βαρβαρότητα, είναι να νιώσεις την ιστορία να σε κοροϊδεύει όταν ανακαλύπτεις ότι οι Σέρβοι ακροβολιστές διάλεξαν το εβραϊκό νεκροταφείο σαν σημείο εκτόξευσης των πυρών τους που άφησαν τόσους νεκρούς πίσω και κατέστρεψαν ένα μεγάλο μέρος της πανέμορφης αυτής πόλης.

Η διεθνώς αναγνωρισμένη Δημοκρατία της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης(Republic of Bosnia and Herzegovina) αποτελείται από δύο οντότητες,την Ομοσπονδία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, μία κροατο- βοσνιακή ένωση,και τη Σερβική Δημοκρατία (Republika Srpska). Οι πολίτες των δύο οντοτήτων αυτών έχουν δικαιώματα ως πολίτες της Δημοκρατίας της Β-Ε και ως πολίτες κάθε οντότητας στην οποία κατοικούν, γι' αυτό και οι δικαιοδοσίες τους ως πλειοψηφούσες εθνικές ομάδες της μιας ή της άλλης οντότητας δεν μπορούν να καταστρατηγήσουν τις δικαιοδοσίες των πολιτών της συνομοσπονδίας, όπου κάθε εθνική συνιστώσα συμμετέχει και συναποφασίζει στη βάση της ισονομίας. Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση στην οποία εκπροσωπούνται οι δύο οντότητες βρίσκεται στο Σαράγεβο, πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Β-Ε, μιας χαλαρής συνομοσπονδίας. Οι δύο οντότητες παραμένουν στην ουσία εχθρικές και ανταγωνιστικές, αλλά είναι καταδικασμένες να συνυπάρξουν και να ανεχτούν ένα είδος συγκυριαρχίας. Όπως διαπιστώνει κανείς διαβάζοντας το σύνταγμα της Δημοκρατίας της Β-Ε, αυτή η συγκυριαρχία έγινε εφικτή μόνο και μόνο γιατί ο παράγοντας διεθνής κοινότητα την επιβάλλει, διασφαλίζοντας τον έλεγχο και την εξισορρόπηση των εξουσιών κατά την αμερικανική παράδοση, έως και με την ίδια τη συμμετοχή της στο Συνταγματικό Δικαστήριο, το οποίο αποτελείται από τέσσερις δικαστές που προέρχονται από την Ομοσπονδία, δύο από τη Σερβική Δημοκρατία και τρεις που επιλέγονται από τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και δεν προέρχονται από καμία από τις οντότητες, ούτε από οποιαδήποτε γειτονική χώρα. Οι τρεις δικαστές που εκπροσωπούν τη διεθνή κοινότητα είναι οι μοναδικοί εκπρόσωποί της που έχουν μια άμεση ειρηνική δύναμη επιβολής εκ μέρους της κοινότητας,όχι μόνο γιατί λειτουργούν ως διαιτητές αλλά στην ουσία γιατί αυτοί αποφασίζουν ως προς τη διεκπεραίωση των συμφωνιών και την επίλυση όποιων ανταγωνισμών μπορεί να επιβαρύνουν μελλοντικά τις συμφωνίες αυτές. Το ερώτημα παραμένει τι θα γίνει όταν η εντολή της διεθνούς κοινότητας λήξει; Αυτή η επιβολή ειρήνης και συγκυριαρχίας από τις τρεις εθνότητες στην περιοχή θα επιτρέψει στις τελευταίες να εκδημοκρατιστούν ώστε να καταλάβουν ότι η επιβίωσή τους και η πρόοδός τους εξαρτάται από το πόσο θα διδαχθούν να σκέπτονται σύμφωνα με τα δικαιώματα όλων αυτών που κατοικούν στην επικράτεια της Δημοκρατίας της Β-Ε και όχι σύμφωνα με αποκλειστικά εθνικά και κατά συνέπεια εθνικιστικά συμφέροντα, τα οποία δεν εκφράζουν παρά μονάχα διάφορες πολιτικές ομάδες που νέμονται την εξουσία δήθεν για να προστατέψουν τα συμφέροντα του λαού τους.

Πριν από τον πόλεμο η περιοχή της Β-Ε, που αποτελούσε μία από τις οκτώ δημοκρατίες ή αυτόνομες περιοχές της Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας, ήταν οικονομικά μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη περιοχή, να τη συγκρίνει κανείς με άλλες πρώην σοσιαλιστικές χώρες των Βαλκανίων.Επειδή όμως σήμερα βρίσκεται σε μία κατάσταση κατοχής εν ονόματι της ειρήνης, διατήρησε ένα πολιτικό κατεστημένο το οποίο καθιερώθηκε σε εγγυητή της ασφάλειας και της διάρκειας της ειρήνης στα μάτια της Δύσης, εμποδίζοντας την απελευθέρωση των κοινωνικοοικονομικών δυνάμεων που θα επέτρεπαν την εκμετάλλευση των οικονομικών δυνατοτήτων που προσφέρει η μερική δύναμη επιβολής που απολαμβάνει η διεθνής κοινότητα στην περιοχή. Αυτές δεν είναι διαπιστώσεις που θα κάνει κανείς μιλώντας με διαφορετικούς και ανταγωνιστικούς φορείς της περιοχής αυτής, είναι το παράπονο των ίδιων των εκπροσώπων της διεθνούς κοινότητας, η οποία αδυνατεί να χειραγωγήσει τα εθνικιστικά πάθη των πολιτικών, ώστε να αναρωτιέται κανείς κατά πόσο ενδιαφέρονται για το λαό τους ή για μια εξουσία φάντασμα που έχει για μόνο στήριγμά της τα πάθη του πολέμου απ' τα οποία όλοι θέλουν να απαλλαγούν αλλά κανείς δεν τολμά να το ομολογήσει. Έτσι, σε μια περιοχή όπως τα Βαλκάνια, όπου οι λαοί έφτιαχναν σύνορα για να τους χωρίζουν αντί να φτιάχνουν δρόμους για να τους ενώνουν, η οικονομία της Β-Ε σε μεγάλο βαθμό παραδόξως συντηρείται από την οικονομία της διαφθοράς στην οποία είναι αναμειγμένοι οι ίδιοι οι "ήρωες" του πολέμου, τους οποίους κανείς δεν τολμά να αμφισβητήσει, όπως μας δήλωσε εκπρόσωπος της κυβέρνησής της. Η αναζωογόνηση της οικονομίας της μετά τον πόλεμο, ανεξάρτητα από τις όποιες θετικές αλλά και αμφίδρομες ενέσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας, κινείται με πολύ αργό βηματισμό, δεδομένου ότι οι εξωτερικές επενδύσεις είναι περιορισμένες και συνήθως έχουν για αφετηρία τις ίδιες τις πιέσεις της διεθνούς κοινότητας. Περπατώντας στους δρόμους του Σαράγεβο βλέπει κανείς μια πυρετώδη ανακατασκευή κτιρίων, οδικών δρόμων, σιδηροδρόμων,νοσοκομείων, τα οποία καταστράφηκαν στον πόλεμο ή ακόμη και τη δημιουργία νέων για να εκπληρωθούν οι ανάγκες. Αυτά τα έργα που αναλαμβάνουν εταιρείες από διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και είναι σημαντικά για την ανασυγκρότηση της οικονομίας, της προσφέρουν ελάχιστες αναπτυξιακές δυνατότητες που θα της επέτρεπαν να αντιμετωπίσει το τεράστιο πρόβλημα ανεργίας που υπάρχει. Το ερώτημα είναι πώς μπορεί η οικονομία να ενισχυθεί χωρίς να λειτουργούν επαρκώς αυτοί οι πολιτικοί θεσμοί οι οποίοι μπορούν να εγγυηθούν ότι η πλήρης απελευθέρωση της ελεύθερης αγοράς δεν θα οδηγήσει στην επιβολή του νόμου του ισχυροτέρου. Ήδη, από τότε που ο πόλεμος ξεκίνησε έως σήμερα, ο νόμος του ισχυροτέρου εφαρμόζεται στο πλαίσιο της παραοικονομίας της διαφθοράς, μια οικονομία που νομιμοποιήθηκε εν ονόματι των εθνικών παθών. Από τότε την εκμεταλλεύονται οι διάφορες πολιτικές -εθνικιστικές- ομάδες που ανταλλάσσουν διάφορα αναγκαία αγαθά με το "αγαθό" εθνικών φρονημάτων. Το τραγικό είναι ότι ο λαός αυτής της περιοχής, λαός ελεύθερος - πολιορκημένος, είναι εξαρτημένος περισσότερο από ποτέ άλλοτε από τη βοήθεια άλλων για να επιβιώσει.Είτε αυτοί οι άλλοι είναι η διεθνής κοινότητα είτε είναι οι "ήρωες"του πολέμου που κινούν την παραοικονομία, έχει σε τελευταία ανάλυση ελάχιστη σημασία, γιατί το αποτέλεσμα είναι ίδιο: οι άνθρωποι φοβούνται να μιλήσουν, να διεκδικήσουν και να αναλάβουν τις ευθύνες τους για ό,τι τους αφορά, γιατί ποτέ δεν τους δόθηκαν οι συνθήκες να απολαύσουν πολιτικά δικαιώματα. Με άλλα λόγια, απουσιάζει εντελώς η έννοια της κοινωνίας των πολιτών, έννοια χωρίς την οποία δεν μπορούν καν να λειτουργήσουν οι πολιτικοί θεσμοί που επέβαλε στην περιοχή η διεθνής κοινότητα, θεσμοί οι οποίοι θα πρέπει να δημιουργήσουν τις συνθήκες για τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής κοινωνίας. Το μοναδικό θετικό στοιχείο είναι η ανεμπόδιστη προς το παρόν παρουσία κάποιων τοπικών μη κυβερνητικών οργανώσεων, που με την οικονομική συνδρομή και τη συνεργασία ξένων μη κυβερνητικών οργανώσεων και διεθνών οργανισμών προσπαθούν να καλύψουν την απουσία μιας δημοκρατικής παιδείας στην κοινωνία. Το ερώτημα πάντως είναι τι θα συμβεί με αυτές τις οργανώσεις όταν οι διεθνείς οργανισμοί αποχωρήσουν, οι συνεργασίες λήξουν και η οικονομική στήριξη σταματήσει. Είναι προφανές πως, όπως οι ίδιες δεν διστάζουν να επαναλαμβάνουν, το έργο τους δεν είναι ιδιαίτερα αρεστό στις κυβερνήσεις της όποιας οντότητας, κυβερνήσεις που διατηρούν και αναμοχλεύουν, ώστε να λάβουν την εξουσία, τα εθνικιστικά πάθη, ενώ η βιωσιμότητα της Δημοκρατίας της Β-Ε, αυτής της τόσο ευάλωτης συνομοσπονδίας, παραμένει η ίδια ερωτηματικό. Κι όμως, αυτή τη στιγμή αυτές οι μη κυβερνητικές οργανώσεις φαίνονται να είναι οι μοναδικές που κατάλαβαν ότι η βιωσιμότητα της ειρήνης και η πρόοδος αυτού του τόπου εξαρτάται από το αν θα επιλέξει κανείς τη δημοκρατία ή τη βαρβαρότητα και είναι οι μόνες που ξεκάθαρα επέλεξαν τη δημοκρατία γι' αυτόν τον τόπο.