19 Ιουνίου 1998

Κυρίες και κύριοι,

Αν θέλουμε να μιλήσουμε για τους τσιγγάνικους πληθυσμούς της Ελλάδας από την άποψη του γιατρού, το πρώτο πράγμα που έρχεται στο νου είναι κοινωνικές ομάδες με έναν μέσο όρο ζωής πάνω από 10 χρόνια μικρότερο από εκείνον του υπόλοιπου πληθυσμού, με υψηλά ποσοστά παιδικής θνησιμότητας, με ασθένειες όπως ηπατίτιδα, φυματίωση, ακόμη και πολυομυελίτιδα. Αν θέλουμε να σχηματίσουμε μια εικόνα για τους ανθρώπους για τους οποίους μιλάμε, μπορούμε να πάμε ενδεικτικά σε έναν από τους άθλιους καταυλισμούς - όπως στον Ασπρόπυργο - με τις παράγκες και τα μικρά παιδιά που γυρίζουν ξυπόλητα μέσα σε λασπόνερα ανάμεσα σε σπασμένα γυαλιά, παλιοσίδερα και ψόφια ποντίκια. Θα δούμε τότε ότι σε έναν αριθμό 308 ανθρώπων, οι 183 είναι παιδιά από 2 μηνών έως 18 χρόνων. Μόνο 4 άτομα είναι από 55 μέχρι 65 χρόνων.

Εγώ όμως δεν είμαι γιατρός, γι' αυτό θα αναφερθώ σε ορισμένες πλευρές που αφορούν τις συνθήκες του κοινωνικού αποκλεισμού των Ρομά. Υπάρχει εδώ ένα πρόβλημα. Η απουσία επίσημων στατιστικών στοιχείων όπως οι απογραφές πληθυσμού που να περιλαμβάνουν ερωτήματα σχετικά με εθνότητα ή γλώσσα. Ετσι, οι οποιοιδήποτε αριθμοί αναφέρονται, είναι κατ' εκτίμησιν. Οσον αφορά τους Ρομά της Ελλάδας, οι πιο συντηρητικοί υπολογισμοί τους ανεβάζουν στις 250 χιλιάδες.

Στη συνέχεια πρέπει να τονίσουμε το ιδιαίτερο νόημα που έχει για ιστορικούς λόγους στα Βαλκάνια, και ειδικότερα στην Ελλάδα, ο προσδιορισμός στη βάση της εθνότητας. Με δύο λόγια, η έννοια του πολίτη και των πολιτικών δικαιωμάτων θεωρείται πλήρως υποταγμένη στην ιδιότητα του μέλους του έθνους και των υποχρεώσεών του απέναντι σ' αυτό. Αυτή η βαθειά ριζωμένη νοοτροπία που κυριαρχεί στην ελληνική κοινωνία επηρεάζει και τους Ρομά με συνέπεια σε καμιά περίπτωση να μην αυτοπροσδιορίζονται ως ιδιαίτερη εθνοτική ομάδα ή μειονότητα.

Αντίθετα, η πιό συνηθισμένη έκφραση όταν μιλούν για τον εαυτό τους είναι “είμαστε Ελληνες χριστιανοί ορθόδοξοι, υπηρετούμε στο στρατό” κλπ. Επίσης δεν υπάρχει αυτοπροσδιορισμός στη βάση του θρησκεύματος. Οι πιό πολλοί ακολουθούν την επικρατούσα θρησκεία. Στην Ελλάδα είναι χριστιανοί ορθόδοξοι. Εξαίρεση αποτελεί ένας απροσδιόριστος αριθμός που κατάγονται από την βορειοανατολική Ελλάδα όπου υπάρχουν μουσουλμανικοί πληθυσμοί και που έχουν υιοθετήσει την Θρησκεία του περιβάλλοντος στο οποίο ζούν.

Με αυτά τα δεδομένα, ο ακριβέστερος χαρακτηρισμός που μπορεί να τους αποδοθεί είναι “πολιτιστική κοινωνική ομάδα”. Και εδώ όμως, υπάρχουν διαφορές. Το μόνο που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι ότι το στοιχείο πολιτιστικής ταυτότητας που τους συνέχει είναι η γλώσσα Ρομανές. Οι Ρομά της Ελλάδας στην συντριπτική τους πλειοψηφία χρησιμοποιούν τη Ρομανές και σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα σε πολύ καθαρή μορφή. Αν δεν υπολογίσουμε εκείνες τις περιπτώσεις όπου έχουμε αφομοίωση στις τοπικές κοινωνίες όπου ζουν, αξιοσημείωτη εξαίρεση σ' αυτόν τον κανόνα αποτελούν οι λεγόμενοι Ρουντάρ. Αυτοί κατάγονται αρχικά από περιοχές της Ρουμανίας και μετανάστευσαν στην Ελλάδα τουλάχιστον από τις αρχές αυτού του αιώνα. Τέτοιους πληθυσμούς έχουμε συναντήσει στο Ζεφύρι Αττικής, στην Λάρισα, στα Τρίκαλα και στο Βόλο. Οι ίδιοι είναι αβέβαιοι σχετικά με την τσιγγάνικη καταγωγή τους και κατά κανόνα χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους Ρουμάνους ή Ρουμανόβλαχους. Η γλώσσα τους είναι ρουμανική.

Να σημειώσουμε εδώ ότι η οργάνωσή μας είχε επισκεφθεί περιοχές με Ρομά το 1996, μαζί με τον γλωσσολόγο δόκτορα Μαρσέλ Κορτιάντε, διευθυντή της οργάνωσης Ρομανί Μπάχτ, και αναπληρωτή γενικό γραμματέα για την Ευρώπη, της Διεθνούς Εκθεσης Ρομά. Σύμφωνα με τον δόκτορα Κορτιάντε, μεγάλος αριθμός από αυτούς τους Ρουντάρ ζουν στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία με το ίδιο όνομα και δεν αποκλείεται συγγένεια των πληθυσμών αυτών με τους Μπεάς της Ουγγαρίας. Ακόμη, χαρακτηριστικά της γλώσσας τους θυμίζουν τους Μπανάς των περιοχών Κρούσεβατς και Ποζάρεβατς της Σερβίας.

Ξαναγυρίζοντας στα γενικότερα πολιτιστικά χαρακτηριστικά, αυτά εξαρτώνται και από τις διαφορές στην καταγωγή τους. Υπάρχουν βασικά δύο μεγάλες κατηγορίες - και εδώ αναφέρομαι πάλι στα συμπεράσματά μας μαζί με τον δόκτορα Κορτιάντε. Η πρώτη κατηγορία είναι οι λεγόμενοι Φιτσιρά, και Μπατσορά, οι οποίοι ήρθαν στον ελληνικό χώρο από τη Μικρά Ασία τουλάχιστον 1000 χρόνια πρίν. Η παρουσία τους στην Πελοπόννησο αναφέρεται σε βυζαντινά χρονικά με την ονομασία Αιγύπτιοι από όπου προέρχεται το σύγχρονο “γύφτοι”. Αυτοί εκχριστιανήσθησαν και εντάχθηκαν οργανικά στην αγροτική οικονομία. Με τις διαδοχικές κρίσεις σ' αυτόν τον τομέα κατέληξαν στην καταστροφή και την περιθωριοποίηση. Φαίνεται ότι αποτελούν περισσότερο από τον μισό τσιγγάνικο πληθυσμό στην Ελλάδα σήμερα.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι Φιλιπιτζίε, Χαντούρα, Καλπατζάγια και Ρουμελιέ, οι οποίοι ήρθαν πρόσφατα στην Ελλάδα είτε από τις παραδουνάβιες περιοχές, είτε από τη Μικρά Ασία σαν ορθόδοξοι πρόσφυγες μετά το 1922. Ανάμεσα σ' αυτούς παρουσιάζεται ο μεγαλύτερος βαθμός ένταξης στις συνθήκες των πόλεων.

Μουσουλμάνοι Ρομά σαν αυτούς που συναντάμε στη συνοικία Γκάζι της Αθήνας, και κατάγονται από την Ξάνθη και την Κομοτηνή, συγγενεύουν γλωσσολογικά με την πρώτη κατηγορία, ενώ από οικονομική άποψη έχουν μιά ενδιάμεση θέση ανάμεσα στις δύο κατηγορίες.

Επί πλέον, στα τελευταία χρόνια παρατηρούνται ομάδες Ρομά που έρχονται στην Ελλάδα σαν οικονομικοί μετανάστες από την Αλβανία. Μερικοί από αυτούς αναγνωρίζονται επίσημα σαν μέλη της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας. Η οργάνωσή μας συνάντησε τέτοιους στην Αλβανία, οι οποίοι είχαν στα αλβανικά διαβατήριά τους την ένδειξη Ελληνας και μιλούσαν πολύ καλά ελληνικά. Συνήθως ήταν στο παρελθόν εργάτες σε βιοτεχνίες καλαθοποιϊας και υποδηματοποιϊας που τώρα έκλεισαν, και έρχονται στην Ελλάδα για εποχιακές αγροτικές εργασίες κυρίως στις περιοχές Θεσσαλονίκης και Θεσσαλίας. Συναντάμε όμως και αλβανούς Ρομά στους καταυλισμούς, οι οποίοι συνεννοούνται με τους υπόλοιπους στη Ρομανές.

Η κοινωνική κατάσταση των Ρομά στην Ελλάδα κυμαίνεται από την πλήρη ένταξη ως την πιό ακραία περιθωριοποίηση. Χαρακτηριστικές περιοχές ενταγμένων είναι: Η Αγία Βαρβάρα στην Αθήνα, η Κάτω Αχαγιά στην Πελοπόννησο, ο Δενδροπόταμος στη Θεσσαλονίκη, τα Κιμμέρια και το Εύλαλο στην Ξάνθη. Οι περιθωριοποιημένοι ζούν κατά κανόνα στις παρυφές της Αθήνας και άλλων μεγάλων πόλεων, κυρίως δίπλα σε χωματερές σκουπιδιών, ρέματα κλπ, σε συνθήκες απόλυτης αθλιότητας και έλλειψης κάθε υγιεινής, χωρίς νερό, τουαλέτες και ηλεκτρικό. Πρέπει να πούμε ότι είναι μύθος ότι οι Ρομά αρέσκονται σε έναν περιθωριοποιημένο τρόπο ζωής. Εκείνο που επιθυμούν είναι να ζήσουν σαν άνθρωποι. Εάν αναγκάζονται να περιφέρονται, δεν είναι επειδή επιμένουν σε μιά νομαδική ζωή που δεν υπάρχει πιά, αλλά από καθαρή οικονομική ανάγκη.

Οσον αφορά τις πολιτισμικές παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμά τους, αναμφισβήτητα αυτά υπάρχουν. Ομως, είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιοι ισχυρίζονται πως αυτά με κανέναν τρόπο δεν συνιστούν ιδιαίτερο τσιγγάνικο χαρακτηριστικό. Είναι μάλλον τα έθιμα της ελληνικής υπαίθρου τα οποία τώρα έχουν ατονήσει, αλλά τα οποία επιβιώνουν στις κοινότητες των Ρομά. Αυτός ο ισχυρισμός σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι βάσιμος.

Οι Ρομά είναι κοσμοπολίτες. Ιδιαίτερα όσοι είναι ενταγμένοι ασκούν το επάγγελμα του γυρολόγου εμπόρου. Αρκετοί από αυτούς είναι ιδιοκτήτες εμπορικών καταστημάτων. Τα ταξίδια τους δεν περιορίζονται μόνο στην Ελλάδα, αλλά τους οδηγούν μέχρι τη Βόρεια Ευρώπη. Ανάμεσα στους ενταγμένους θα συναντήσουμε το μεγαλύτερο ποσοστό παιδιών που συμπληρώνουν την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Ενας πολύ μικρός αριθμός προχωρεί στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ενώ είναι ελάχιστοι εκείνοι που προχωρούν στην ανώτατη.

Οι περιθωριοποιημένοι ως ένα βαθμό ασχολούνται και αυτοί με το μικρεμπόριο. Ο μεγαλύτερος αριθμός απασχολείται συγκυριακά σε εποχιακές αγροτικές εργασίες, μετακινούμενος σε όλη τη χώρα. Είναι μεγάλος ο αριθμός εκείνων που έχουν σαν μοναδικό πόρο ζωής τις χωματερές δίπλα στις οποίες ζούν. Αυτοί, σε συνθήκες ημιπαρανομίας και πολλές φορές με τον κίνδυνο να καταπλακωθούν κάτω από τόνους σκουπιδιών (τέτοια είναι η περίπτωση της Πηνελόπης Παναγιωτοπούλου στα Ανω Λιόσια) συλλέγουν ανακυκλώσιμα υλικά τα οποία εμπορεύονται. Να συμπληρώσουμε ότι υπάρχουν και περιπτώσεις Ρομά οι οποίοι ζούν σε μόνιμες κατοικίες, έχουν ξεχάσει τα Ρομανές και μιλούν μόνο ελληνικά, και οι οποίοι απασχολούνται ως εργάτες, όπως οικοδόμοι. Τέτοιοι για παράδειγμα βρίσκονται στα Σπάτα και στην Πάτρα.

Τέλος, δεν πρέπει να παραλείψουμε ότι μεγάλος αριθμός Ρομά, ακολουθώντας μιά παμπάλαιη παράδοση, είναι πολύ καλοί μουσικοί. Στην ελληνική ύπαιθρο τα παλαιότερα χρόνια ήταν οι πλανόδιοι μουσικοί στα πανηγύρια. Η συμβολή τους στην παραδοσιακή ελληνική μουσική είναι ανεκτίμητη και είναι πολύ χαρακτηριστικό πόσο μεγάλη κλίση και ταλέντο στη μουσική δείχνουν από μικρή ηλικία τα τσιγγανόπουλα.

Σ' αυτό το σημείο πρέπει να επισημάνουμε ένα σημαντικό πρόβλημα που έχει προκύψει τα τελευταία χρόνια. Η μεγάλη εισροή οικονομικών μεταναστών, κυρίως ως λαθρομεταναστών από την Αλβανία, αλλά και Ποντίων από την πρώην Σοβιετική Ενωση, έχει γίνει αιτία απώλειας εργασιών για τους Ρομά που απασχολούνται στην αγροτική οικονομία, με αποτέλεσμα την ένταση διακρίσεων και φαινομένων ρατσισμού.

Οι Ρομά στην Ελλάδα είναι μία από τις κύριες ομάδες, μαζί με τους αλβανούς μετανάστες, που είναι θύματα ρατσισμού. Ενας παράγοντας που συντελεί σ' αυτό είναι το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς, λόγω του τρόπου ζωής τους και της έλλειψης μόρφωσης, στερούνται ακόμη και των νομίμων εγγράφων (ταυτότητες, άδειες οδήγησης και ασκήσεως επαγγέλματος) που θα διευκόλυναν την διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους. Για παράδειγμα, στον Εύοσμο Θεσσαλονίκης, σύμφωνα με τον γραμματέα του σωματείου τους, υπάρχουν 500 άτομα μεγάλης κυρίως ηλικίας που δεν διαθέτουν κανένα έγγραφο.

Οι εκφραστές της ρατσιστικής συμπεριφοράς απέναντί τους είναι:

Οι αστυνομικές αρχές. Οι Ρομά αντιμετωπίζονται απ' αυτές με την νοοτροπία της συλλογικής ευθύνης. Σε αναζήτηση υπόπτων για παράνομες πράξεις, για παράδειγμα, έχει συμβεί να οργανώνονται μπλόκα σε ολόκληρους καταυλισμούς από ένοπλους αστυνομικούς που τρομοκρατούν αδιάκριτα τους πάντες, γυναίκες, ηλικιωμένους, μικρά παιδιά. Σε περιπτώσεις ελέγχων ρουτίνας όπως για άδειες οδήγησης, οι Ρομά κατά κανόνα αντιμετωπίζονται σαν επικίνδυνοι εγκληματίες, αναγκάζονται με το πιστόλι στον κρόταφο να πέσουν στο έδαφος και να υποστούν κάθε εξευτελισμό.

Σε πρόσφατη περιοδεία που κάναμε σε όλη την Ελλάδα, μας καταγγέλθηκαν πάνω από 30 περιπτώσεις άγριων ξυλοδαρμών σε αστυνομικά τμήματα καθώς και απειλών βιασμού. Μιά τέτοια περίπτωση έχει στοιχειοθετηθεί με ιατροδικαστική έκθεση στο Μεσολόγγι, για την οποία διεξάγεται δικαστική έρευνα μετά από καταγγελία της οργάνωσής μας.

Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η Τοπική Αυτοδιοίκηση πρωτοστατεί σε εκστρατείες για τον διωγμό των Ρομά από την περιοχή της με προσχήματα όπως η παραβατικότητα, ή με την αντιμετώπισή τους ως βασικής αιτίας μόλυνσης, όπως για παράδειγμα στη Νέα Αλικαρνασσό Κρήτης. Ακραία περίπτωση είναι ο Δήμος Ανω Λιοσίων, που για πολλά χρόνια ευθύνεται για την στέρηση των Ρομά από στοιχειώδεις συνθήκες υγιεινής διαβίωσης σε τοποθεσίες που ανήκουν στο κράτος και έχουν παραχωρηθεί σ' αυτούς από το κράτος, αλλά και για παράνομες απαλλοτριώσεις περιουσιών με διάφορα προσχήματα. Υπάρχουν ακόμα καταγγελίες ότι δημοτικές υπηρεσίες αρνούνται παρανόμως την εγγραφή στα δημοτολόγια ή ότι μεταδημοτεύουν τους Ρομά εν αγνοία τους σε άλλες περιοχές, εκμεταλλευόμενες τον αναλφαβητισμό τους.

Μερίδες της τοπικής κοινωνίας ζητούν την απομάκρυνση των Ρομά. Ιδιαίτερα αντιδρούν στην παρουσία τσιγγανοπαίδων στα σχολεία. Στον Τύρναβο Θεσσαλίας οι γονείς οργάνωσαν τριήμερη αποχή από το σχολείο μέχρι να φύγουν τα τσιγγανόπουλα, στα Σπάτα ύψωσαν τοίχο γύρω από το νηπιαγωγείο για να μην βλέπουν τα παιδιά τους τα τσιγγανόπουλα στον διπλανό καταυλισμό, ενώ στο Ζεφύρι Αττικής μετέφεραν μαζικά τα παιδιά τους από το Τρίτο Δημοτικό σχολείο σε άλλο, για να μην φοιτούν μαζί με τσιγγανόπουλα.

4 Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης σε πολλές περιπτώσεις ευθύνονται για την ταύτιση των Ρομά με την εγκληματικότητα. Οταν υπάρχουν ύποπτοι ή ένοχοι εγκληματικών πράξεων, που συμβαίνει να είναι Ρομά, προβάλλεται ιδιαίτερα η ιδιότητά τους αυτή. Οταν δε συμβαίνει η πληροφορία να είναι ανακριβής, σχεδόν ποτέ δεν φροντίζουν να αποκαταστήσουν όσους έχουν εκθέσει.

Συνοψίζοντας, τα κύρια προβλήματα των Ρομά είναι τα εξής:

Η κατάλληλη στέγαση για μεγάλο αριθμό Ρομά, 2) η εξασφάλιση παροχής νομίμων εγγράφων σε όσους τα δικαιούνται, 3) η εξασφάλιση του δικαιώματος στην εκπαίδευση σε πλήρη ισοτιμία με όλους τους υπόλοιπους έλληνες πολίτες.

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να κάνουμε στην φροντίδα για την διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και κυρίως της γλώσσας τους.

Ενα εμπόδιο για την διεκδίκηση πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων εκ μέρους των Ρομά ήταν μέχρι τώρα ο μεγάλος κατακερματισμός τους και η απουσία ενός συλλογικού αντιπροσωπευτικού οργάνου. Γι' αυτό είναι μεγάλο βήμα το γεγονός ότι πριν μιά βδομάδα ιδρύθηκε η Πανελλήνια Ομοσπονδία Σωματείων Ελλήνων Τσιγγάνων.

Τελειώνοντας, πρέπει να αναφέρουμε ότι τα προβλήματα των Ρομά άρχισαν να γίνονται ευρύτερα γνωστά με την ευκαιρία του έτους κατά του ρατσισμού υπό την αιγίδα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Τότε ήταν που και το υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας εξήγγειλε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα που ακόμη μένει να πραγματοποιηθεί.

Θα πρέπει να εξάρουμε τις μεγάλες προσπάθειες ορισμένων κρατικών λειτουργών, πολλές φορές στο επίπεδο της ατομικής πρωτοβουλίας, δημοτικών αρχόντων όπως της Αγίας Βαρβάρας κλπ., του κυρίου Γεωργίου Παπανδρέου που ως υπουργός Παιδείας προώθησε την ιδέα της πολυπολιτισμικής εκπαίδευσης και ορισμένα μέτρα όπως η κάρτα μετακινούμενου μαθητού, αλλά και την συμβολή μη κυβερνητικών οργανώσεων, όπως Οι Γιατροί του Κόσμου, που έχουν αναλάβει να καλύψουν τα κενά στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των Ρομά, πράγμα που θα έπρεπε να είναι έργο της οργανωμένης πολιτείας.