Οι θεολογικές σπουδές στην Ελλάδα σήμερα

Του Σάββα Αγουρίδη

Ο ΝΕΟΣ αρχιεπίσκοπος κ. Χριστόδουλος διαπραγματεύεται με την κυβέρνηση την υπό της Εκκλησίας ανάληψη της εκπαίδευσης του κλήρου. Πρόκειται για πολύ σωστή ενέργεια. Στο θέμα αυτό ακριβώς αναφερόταν εισήγησή μας που έγινε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο το 1990, που η δημοσίευσή της στον Τύπο σήμερα, παρά την επιβαλλόμενη σύμπτυξή της εδώ, μπορεί να συμβάλει στη συζήτηση του θέματος.

Η εισήγηση αυτή χρονικά δεν καλύπτει μία πλήρη διερεύνηση του θέματος. Θα επιμείνω σε δύο μόνο καίρια προβλήματα. Το πρώτο από αυτά αφορά τον σημερινό ρόλο των Ποιμαντικών Τμημάτων στις Θεολογικές Σχολές. Το δεύτερο αναφέρεται στη θέση των θεολογικών σπουδών μέσα στα πανεπιστήμια.

Επειδή κατά την Κατοχή καταργήθηκαν οι εισιτήριες εξετάσεις στα πανεπιστήμια, πολλοί ιερείς γράφτηκαν στα πανεπιστήμια. Αλλά και μετά την Κατοχή άρχισαν να μπαίνουν στα πανεπιστήμια με όλο και επιεικέστερους όρους. Επί δικτατορίας οι εισιτήριες έγιναν για τους ιερείς τόσο αστείες, που τελικά έκριναν φρόνιμο να τις καταργήσουν. Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, οι δύο Θεολογικές σχολές από συμφώνου κατέταξαν όλους τους φοιτητές κληρικούς, που είχαν εισαχθεί χωρίς εξετάσεις, σε ειδικό Τμήμα Επιμορφώσεως διετούς διάρκειας. Οι απόφοιτοι του Τμήματος έπαιρναν ένα ειδικό δίπλωμα και κατατάσσονταν στην Α' μισθολογική κατηγορία. Οι κληρικοί όμως απόφοιτοι αυτών των Τμημάτων συνέχισαν με τους πολιτικούς την προσπάθεια να πάρουν πτυχίο Θεολογίας. Και τελικά το κατόρθωσαν. Επί υπουργίας του κ. Ταλιαδούρου τα Επιμορφωτικά Τμήματα ονομάστηκαν "Ποιμαντικά" και έγιναν ισότιμα των Θεολογικών. Οταν ήρθε το άλλο κόμμα στην εξουσία, το διατήρησε, αν και κάποιοι κυβερνητικοί είπαν πως αυτό έγινε κατά λάθος. Αλλά ο υφυπουργός Παιδείας κ. Παπαθεμελής αποσαφήνισε πως επρόκειτο για κυβερνητική πολιτική. Προφανώς για να γίνει κάτι τέτοιο και να εδραιωθεί συνετέλεσαν ποικίλοι παράγοντες: 1) Τακτοποιήθηκε ένας επιπλέον αριθμός νέων, έστω και στο Ποιμαντικό της Θεολογικής! Σκέφτηκαν πως έτσι αντιμετωπίζουν μια κοινωνική ανάγκη. 2) Αλλοι ενδιαφέρονταν για την καθηγητοποίηση ορισμένων εκλεκτών υποψηφίων στα πανεπιστήμια, με μικροπολιτικούς υπολογισμούς. 3) Πιστεύτηκε πως με το χωρισμό σε τμήματα θα λύνονταν παλαιά προβλήματα συγγενών εδρών. 4) Επαιξε ρόλο και η φιλοδοξία κάποιων συναδέλφων που πίστεψαν πως τους δόθηκε επιτέλους η ευκαιρία πραγματοποίησης κάποιου παλαιού τους ονείρου.

Τα λεγόμενα Ποιμαντικά Τμήματα αποτελούν παρωδία, αφού: 1) οι μισοί περίπου φοιτητές τους είναι κορίτσια, και 2) απουσιάζει η έννοια της ειδικότητας που χαρακτηρίζει όλα τα άλλα τμήματα στο πανεπιστήμιο. Πρόκειται περί καμουφλαρισμένων νέων Θεολογικών Σχολών. Και το πράγμα δεν θα είχε τόσο τραγική όψη αν υπήρχαν ίσοι όροι εισόδου στα τμήματα. Ομως δεν υπάρχει κάτι τέτοιο. Ποιοι μπαίνουν στα Θεολογικά Τμήματα; Πρώτα πρώτα μπαίνουν νέοι και νέες που έχουν δηλώσει πρώτη προτίμηση τη Θεολογία, και μετά έρχεται ο κύριος όγκος από τα περισσεύματα της Φιλοσοφικής και της Νομικής Σχολής. Στα Ποιμαντικά Τμήματα μπαίνουν όσοι δεν έχουν συγκεντρώσει τον βαθμό του τελευταίου των εισαχθέντων στις Θεολογικές Σχολές και μετά, με χαμηλότερη βάση, κληρικοί. Ημουν ακόμη στην ενεργό υπηρεσία και φίλος μητροπολίτης μού τηλεφώνησε ότι κληρικός της επαρχίας του μπήκε στο Ποιμαντικό χωρίς να δώσει εξετάσεις. Παραξενεύτηκα και ερεύνησα την περίπτωση. Πράγματι, ο αριθμός των εισακτέων εκείνη τη χρονιά ήταν μεγάλος και γι' αυτό η βάση εισόδου των κληρικών ήταν πολύ χαμηλή. Ο ιερεύς είχε εισαχθεί με βάση το βαθμό του απολυτηρίου Ιερατικής Σχολής (13,5)!

Γιατί οι ιερείς θέλουν να φοιτήσουν στα πανεπιστήμια; Ελάχιστοι έχουν αληθινή έφεση για θεολογική γνώση. Πολλοί όμως θέλουν απλώς την Α' μισθολογική κατηγορία, την εγκατάσταση στην Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη, την αύξηση του εισοδήματός τους και καλύτερη τύχη για τα παιδιά τους. Αλλά και η απόκτηση ενός δεύτερου μισθού, του καθηγητή της Μέσης Παιδείας, δεν είναι αμελητέο κίνητρο. Είναι δύο μισθοί! Εξάλλου από πολιτικό άκουσα μια φορά να λέει ότι λόγοι πατριωτικοί επιβάλλουν να ανεμίζουν τα ράσα των ιερέων μέσα στα σχολεία. Από λαϊκούς όμως καθηγητές της Μέσης έχω ακούσει να καταλογίζουν την καθίζηση του μαθήματος των Θρησκευτικών στην κατηγορία των ιερωμένων καθηγητών. Είναι κάτι που δεν μπόρεσα να ελέγξω ο ίδιος. Θα ρωτήσετε: αφού στη Μέση διορίζονται πτυχιούχοι του Θεολογικού, πώς βρέθηκαν εκεί οι του Ποιμαντικού, πολύ περισσότερο μάλιστα όταν το επιχείρημα για την ύπαρξη Ποιμαντικών Τμημάτων είναι η δημιουργία μορφωμένου κλήρου αποκλειστικά για την Εκκλησία; Στη χώρα μας όμως τα προβλέπει όλα ο νομοθέτης: οι πτυχιούχοι του Ποιμαντικού, με εξετάσεις σε τέσσερα μαθήματα του Θεολογικού Τμήματος, αποκτούν και πτυχίο του Θεολογικού, κι έτσι διορίζονται στη Μέση Εκπαίδευση. Αυτή η εξέταση στα τέσσερα μαθήματα δείχνει πως στα δύο τμήματα έχουμε το ίδιο πράγμα.

Πρόκειται δηλαδή για κάτι απαράδεκτο! Το κακό είναι πως στην καθίζησή του το ένα τμήμα μπορεί να συμπαρασύρει και το άλλο. Ας αφήσουμε κατά μέρος το κόστος ενός τέτοιου είδους εκπαίδευσης από διπλές σχολές. Ο,τι κι αν είχαν πει οι δημιουργοί της σημερινής κατάστασης, όχι μόνο δεν ανέβηκε το επίπεδο της ιερατικής μόρφωσης, αλλά θέτει σε κίνδυνο το επίπεδο της θεολογικής μόρφωσης στο σύνολό της. Εδώ υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα ανοιχτό για τον μελλοντικό νομοθέτη της πανεπιστημιακής θεολογικής παιδείας.*

Το δεύτερο ζήτημα που θίγεται εδώ είναι η αποστολή της Θεολογίας στα πανεπιστήμια. Στη Ρωσία από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου παρουσιάστηκε το σύστημα των Θεολογικών Ακαδημιών που θεωρούνταν πανεπιστημιακής στάθμης, λειτουργούσαν όμως εκτός των πανεπιστημίων. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το σύστημα αυτό εφαρμόστηκε γενικότερα στην Ανατολική Ευρώπη, εκτός της Ανατολικής Γερμανίας, όπου, λόγω μακράς και λαμπρής παράδοσης των θεολογικών γραμμάτων, είχαν διατηρηθεί τέσσερις ή πέντε Θεολογικές Σχολές σε κρατικά πανεπιστήμια. Στη χώρα μας η μόνη απόπειρα για τη λειτουργία Θεολογικής Ακαδημίας, παράλληλα προς τις Θεολογικές Σχολές, έγινε από τον αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, ο οποίος πίστευε ότι η εσωτερική ζωή των τροφίμων μέσα στις Ακαδημίες είναι εκείνη που τους διαπλάθει κατάλληλα, έτσι ώστε να υπηρετήσουν την Εκκλησία ως ιερωμένοι, ενώ οι Θεολογικές Σχολές στα πανεπιστήμια πρέπει να μορφώνουν τους θεολόγους καθηγητές, άντρες και γυναίκες, για την εκπαίδευση. Η πρόταση αυτή συνάντησε μεγάλη αντίδραση από τις Θεολογικές Σχολές και από κύκλους της δικτατορίας και δεν προχώρησε. Το θέμα όμως της λειτουργίας των Θεολογικών Σχολών στα πανεπιστήμια είχε ήδη απασχολήσει τους πανεπιστημιακούς καθηγητές τη δεκαετία του '30. Το 1905 έγινε ο χωρισμός Εκκλησίας και κράτους στη Γαλλία. Αρχισαν και σ' εμάς να ακούγονται κάποιες φωνές, αλλά σε χαμηλό τόνο. "Είναι η θεολογία επιστήμη;" -το θέμα αυτό ανέπτυξε ο καθηγητής Δημ. Μπαλάνος στην αίθουσα τελετών του πανεπιστημίου και αυτά που είπε τα εξέδωσε σε μπροσούρα. Θεωρεί τη θεολογία ως ερμηνευτική επιστήμη, όπως είναι λ.χ. η νομική. Οπως αυτή ερμηνεύει τη νομική ιστορία και το νομικό καθεστώς της χώρας και μορφώνει τους θεράποντες της Θέμιδος, έτσι και η θεολογία ερμηνεύει τη θρησκευτική ιστορία και το θρησκευτικό καθεστώς του τόπου και μορφώνει αυτούς που ως ιερείς και ως εκπαιδευτικοί θα μεταφέρουν κάποιες αξίες στον λαό.

Το θέμα της αποστολής της Θεολογίας στα πανεπιστήμια συζητείται διαφορετικά σε μια χώρα όπου ισχύει ο χωρισμός πολιτείας και Εκκλησίας και αλλιώτικα στη δική μας περίπτωση της "συναλληλίας" πολιτείας και Εκκλησίας, βαθύτερων ιστορικών δεσμών μεταξύ τους, καθώς και του γεγονότος ότι ακόμη και στις ημέρες μας η Εκκλησία εξακολουθεί να είναι ο κύριος δεσμός ενότητας της ελληνικής διασποράς που ανέρχεται σε εκατομμύρια. Κι αν ακόμη γινόταν διοικητικός χωρισμός Εκκλησίας και κράτους στην Ελλάδα -κάτι που είναι ευκταίο- οι κρατικές Θεολογικές Σχολές δεν θα μπορούσαν να επιδοθούν αποκλειστικά στην έρευνα και την αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας στον τομέα της θρησκείας και της Εκκλησίας. Το κράτος μέχρι τώρα ζητάει από τις Θεολογικές Σχολές να εκπαιδεύσουν ιερείς και καθηγητές σημαιοφόρους της κρατούσας ιδεολογίας και ηθικής, καθώς και την ιδιαίτερη συμβολή τους στις εθνικές κρατικές επιλογές ως προς τα συμφέροντα του ελληνισμού. Υπό τις συνθήκες αυτές αντιλαμβάνεται ο καθένας πως η αναζήτηση και η προβολή της αλήθειας δεν είναι εύκολη διαδικασία. Αλλά χωρίς γνώση της αλήθειας, χωρίς την απαλλαγή από δεισιδαιμονίες, προκαταλήψεις και φανατισμούς, ένας λαός ούτε καταλαβαίνει ούτε μπορεί να υπηρετήσει σωστά τα συμφέροντά του. Γι' αυτό είναι απαραίτητη η όσο το δυνατόν ανεξάρτητη, ελεύθερη, κριτική θεολογική έρευνα μέσα στα πανεπιστήμια προς όφελος του ελληνικού λαού, πολιτείας και Εκκλησίας. Κι αν σ' αυτό δεν μπορούμε, για διάφορους λόγους, να προχωρήσουμε όλοι μαζί, ας πορευτούμε προοδευτικά και χωριστά, βοηθώντας ο ένας τον άλλον.