Εκκλησία της Ελλάδος vs Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως
Ο Άγγελος της Ιστορίας στον Καιρό των Δημοσκοπήσεων

Δημήτρης Αγγελίδης
Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι
(AIM Αθήνα, 31/10/1999)

Όταν η ετοιμόγεννη Μαρία με τον Ιωσήφ αναζητούσε φιλοξενία στην Βηθλεέμ για να γεννήσει τον Ιησού, δεν μπορούσε να μαντέψει ότι 2000 χρόνια αργότερα στην Αθήνα της νεοτερικότητας η άφιξη μιας εικόνας της από το Άγιο Όρος θα γινόταν δεκτή με τιμές αρχηγού κράτους και ότι 40.000 κόσμος θα συνέρρεε καθημερινά, περιμένοντας στην ουρά για πέντε και πάνω ώρες για να προσκυνήσει και να καταθέσει τον οβολό του στο ειδικό κυτίο προς ενίσχυση των σεισμόπληκτων. Δεν θα περίμενε ούτε από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χριστόδουλο, ο οποίος εκλέχθηκε πριν 18 μήνες επαγγελλόμενος τον εκσυγχρονισμό της εκκλησίας, να συνδέσει την άφιξη της εικόνας με την απελευθέρωση ενός Έλληνα ομήρου στην Αμπχαζία, θεωρώντας ίσως ότι στην εποχή της αστυφιλίας η Αθήνα και όχι το ορεινό Άγιο Όρος προσφέρει στην εικόνα περισσότερες ευκαιρίες να αναπτύξει τις θαυματουργικές ιδιότητές της. Τέλος, δεν θα περίμενε ότι η εκσυγχρονιστική κυβέρνηση δια στόματος του Υφυπουργού Παιδείας και Θησκευμάτων θα της ζητήσει "να βοηθήσει στο έργο της κυβέρνησης". Ίσως γιατί η Θεοτόκος δεν υπήρξε ποτέ οπαδός του κυβερνώντος κόμματος και δεν συμμετείχε στις διάφορες δημοσκοπήσεις που εν όψει προεκλογικής περιόδου δημοσιεύονται στα media. Ίσως πάλι διότι τα media είναι εφεύρεση της νεωτερικότητας.

Γεγονός είναι πάντως πως ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος ουδόλως ασπάζεται τη χαμηλών τόνων πρακτική της Θεοτόκου. Ο ίδιος δεν σταματά να διατρανώνει και να επαίρεται για την υψηλή δημοτικότητά του μεταξύ των δημοσίων προσώπων, όπως αποτυπώνεται στις σχετικές δημοσκοπήσεις. Οι δηλώσεις και οι κινήσεις του βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων, ακόμη και όταν δηλώνει ότι "ουδέποτε υπήρξα ευνοούμενος των ΜΜΕ, έστω και αν διατηρώ τις πρέπουσες με αυτά σχέσεις". Οπως και η διαμάχη που υπάρχει μεταξύ του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Διαμάχη την οποία οι ίδιοι αρνήθηκαν μετά βδελυγμίας κατά την επίσκεψη του Πατριάρχη στην Αθήνα τον Ιούλιο, αλλά η οποία αποκαλύφθηκε σε όλη την έντασή της και με βυζαντινή μεγαλοπρέπεια κατά τη διάρκεια της πρόσφατης συνεδρίασης της Ιεράς Συνόδου τον Οκτώβριο.

Αφορμή υπήρξαν τρεις επιστολές του Πατριάρχη προς τον Αρχιεπίσκοπο σχετικά με τις Εκκλησίες των Νέων Χωρών, σημείο τριβής της Εκκλησίας της Ελλάδας και του Πατριαρχείου εδώ και ενάμιση αιώνα. Το 1850 το Πατριαρχείο αναγνώρισε την Εκκλησία της Ελλάδας ως αυτοκέφαλη. Στις αρχές του 20ού αιώνα, με τη μεταβολή των συνόρων της Ελλάδας, νέες μητροπόλεις προστέθηκαν στην επικράτεια του ελληνικού κράτους, οι επονομαζόμενες Νέες Χώρες. Με τη συνοδική πατριαρχική πράξη του 1928, το Πατριαρχείο αποφάσισε να παραχωρήσει τη διοίκηση αυτών των μητροπόλεων στην Εκκλησία της Ελλάδος, με τον όρο να διατηρήσει την πνευματική κυριαρχία του, που ανάμεσα σε άλλα περιελάμβανε τη μνημόνευση του ονόματος του Πατριάρχη. Τώρα, ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος εκδήλωσε την πρόθεσή του να φέρει προς συζήτηση στην τελευταία Ιερά Σύνοδο του Οκτωβρίου την αξίωση να μνημονεύεται στις Νέες Χώρες το όνομα του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος αντί αυτού του Πατριάρχη.

Ο Πατριάρχης απάντησε με τρεις επιστολές σε εντονότατο ύφος, στις οποίες δηλώνει ότι δεν θα ανεχθεί καμία μεταβολή στο status quo που ορίζεται από τις αποφάσεις του 1850 και του 1928, και υπενθυμίζει ότι παραμένει "ο Πρώτος των Επισκόπων του συνόλου ελληνικού Εθνους". Και καταλήγει κατηγορώντας το Χριστόδουλο ότι ασχολείται "ουχί με τα φλέγοντα ουσιαστικά προβλήματα των ποιμνίων ημών, αλλά με την αυξησιν και επέκτασιν τίτλων αφορώντων εις τα πρόσωπα ημών", απομακρύνοντας έτσι τους πιστούς από την Εκκλησία.

Η διαρροή των επιστολών στον Τύπο έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία στην Ιερά Σύνοδο. Ο κ. Χριστόδουλος επέλεξε να χειριστεί το θέμα εφαρμόζοντας κακοαφομοιωμένες τεχνικές προερχόμενες από το πολιτικό μάνατζμεντ. Πρώτον, φρόντισε να ανυψώσει το έδρανό του ως προεδρεύοντος στην αίθουσα των συνεδριάσεων της Ιεράς Συνόδου, ώστε η ίδια η εικόνα να είναι αδιάψευστος μάρτυρας των αμφισβητούμενων πρωτείων του. Δεύτερον, δεν αναφέρθηκε ευθέως στις επιστολές, αλλά αφιέρωσε αρκετό μέρος της εξάωρης ομιλίας του για να αποδείξει ότι είναι πρώτος μεταξύ ίσων στην ιεραρχία της Εκκλησίας, απαριθμώντας μια σειρά επιχειρημάτων για το "πρώτος", αλλά ξεχνώντας να επιχειρηματολογήσει για το "ίσος". Τρίτον, δεν έχασε ευκαιρία που να μην τονίσει με έμφαση το "αυτοκέφαλον" της Ελληνικής Εκκλησίας, ενώ κατά την τελετή υποδοχής της εικόνας του "Άξιον Εστί" εψάλη προς τιμή του το "Πολυχρόνιο", ύμνος που ψαλλόταν υπέρ του αυτοκράτορα στο Βυζάντιο και στη συνέχεια υπέρ των Πατριαρχών και προκαθημένων της Εκκλησίας. Τέλος, μολονότι ο ίδιος δεν αναφέρθηκε ευθέως στις επιστολές, φίλα προσκείμενοι ιεράρχες περιέλουσαν τον Οικουμενικό Πατριάρχη με σχόλια που ζητούσαν να "διαλέξει τελικά τι είναι. Δεν μπορεί να είναι και Οικουμενικός και Έλληνας" και "να επιστραφεί [η επιστολή] ως μη ληφθείσα. Δεν μπορεί να παρεμβαίνει με αυτόν τον δεσποτικό τρόπο. Έτσι να μιλάει στους δικούς του. Δεν είναι ύφος αυτό". Από την άλλη πλευρά, οι αντιπολιτευόμενοι το Χριστόδουλο ιεράρχες υποβάθμισαν τη σημασία των επιστολών και συνέστησαν ψυχραιμία, δίνοντας έτσι την ευκαιρία σε κάποιους να μιλήσουν για νέα διάσπαση στους κόλπους της Εκκλησίας μεταξύ Ελλαδικών και Φιλοπατριαρχικών.

Οι διαφορές στην παρουσία, το λόγο και τις πράξεις Πατριάρχη και Αρχιεπισκόπου δύσκολα αποκρύβονται. Ο πρώτος συμπεριφέρεται ως γνήσιος πνευματικός ηγέτης: επιλέγει έναν λόγο ήπιο, μετρημένο, λιτό και σοβαρό, συνοδευόμενο από ελάχιστες χειρονομίες. Ο δεύτερος αντιθέτως πολιτεύεται ως κοσμικός ηγέτης με τάσεις λαϊκισμού: χρησιμοποιεί υψηλούς τόνους, μεγαλεπήβολο ύφος, και φραστικά πυροτεχνήματα με στόχο τον εντυπωσιασμό. Όταν ο Πατριάρχης χαρακτηρίζει "μειωμένης σοφίας" τον "πολιτικό ηγέτη [που] αντί να εμβαθύνη εις τα αίτια των αποσχιστικών τάσεων [...] στρέφεται [...] είτε εις την βιολογικήν εξαφάνισιν της αντιδρώσης ομάδος, ότε ευρισκόμεθα προ φυσικής γενοκτονίας, είτε εις την βίαιαν καθυπόταξιν αυτής δια σκληροτέρων μέτρων", ο Αρχιεπίσκοπος εφευρίσκει "γραικύλους [που] βυσσοδομούν από τα παρασκήνια για να κάμψουν το αντιστασιακό φρόνημα του λαού μας και να επιτύχουν τη συρρίκνωση του Γένους μας" και καταγγέλλει την "επεκτατική τάσι των εξ Ανατολών γειτόνων, οι οποίοι δια πολλών μεθοδεύσεων και τεχνασμάτων προσπαθούν να αλλοιώσουν την εθνολογικήν σύνθεσιν της Θράκης, ώστε κατά τη συνήθη τακτική των να θέτουν εκ των υστέρων ζητήματα αυτονομίας". Τη στιγμή που ο ένας εύχεται "μίαν νέαν ανεκτικήν, πολυεθνικήν, πολυπολιτισμικήν και πολυθρησκευτικήν κοινωνίαν, εις την οποίαν έκαστος θα επιλέγη ελευθέρως τον τρόπον της ζωής του, εν απολύτω σεβασμώ προς την επιλογήν του συνανθρώπου του" ώστε "θα έχωμεν εφαρμόσει αποτελεσματικώς την τέχνην του συμβιώνειν και θα έχωμεν δικαιώσει την ανθρωπίνην ιδιότητά μας", ο άλλος επιτίθεται στο Υπουργείο Εξωτερικών για τη συγκρότηση Επιτροπής Θρησκευτικών Ελευθεριών, στην οποία συμμετέχουν μέλη "έχοντα ήδη λάβει και διατυπώσει και μάλιστα εις τον πολιτικόν τύπον απόψεις αντιεκκλησιαστικάς, απορριπτομένας υπό της συντριπτικής πλειοψηφίας του Ελληνικού Λαού" και η οποία "φοβούμεθα ότι θα θελήσει να ικανοποιήσει τους ημέτερους και ξένους αμφισβητίες της ύπαρξης πραγματικής θρησκευτικής ελευθερίας στην Ελλάδα". Επιτίθεται επίσης στο Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων διότι αποφασίστηκε να γίνεται αναφορά στο μάθημα των θρησκευτικών και σε θρησκείες άλλες από την Ορθόδοξη Χριστιανική και αντιδρά στο "Πρόγραμμα για την εκπαίδευση μουσουλμανοπαίδων", καθώς "αι υπεύθυνοι του Προγράμματος Καθηγήτριαι του Πανεπιστημίου Αθηνών διαπνεόμεναι προφανώς από διεθνιστικάς αντιλήψεις καθίστανται δέσμιαι των απόψεων του εν Κομοτηνή -γνωστού ήδη διά την ύποπτον δράσιν του- Τουρκικού Προξενείου". Επιπλέον παρακωλύει την ανέγερση τζαμιού για τους 100.000 μουσουλμάνους της Αθήνας, ή εν τέλει την επιτρέπει 40 χιλιόμετρα εκτός της πόλης και με τον όρο να μην είναι εμφανής ο μιναρές του από το δρόμο που συνδέει το αεροδρόμιο με την πρωτεύουσα! Ο πρώτος διοργανώνει οικολογικά συνέδρια παγκοσμίου ακτινοβολίας, ο δεύτερος ανέχεται με τη σιωπή του, αν δεν υποστηρίζει, τον αποχαρακτηρισμό δασικής έκτασης που ανήκει στην εκκλησία προκειμένου να οικοπεδοποιηθεί.

Εκτός όμως από θέμα αισθητικής και νοοτροπίας, η διαμάχη της ελληνικής εκκλησίας με το Πατριαρχείο αφορά την ίδια την επιβίωση και το ρόλο του Πατριαρχείου στην παγκόσμια σκηνή. Η νέα κόντρα για τις Νέες Χώρες προστίθεται στην πρόσφατη έντονη αντιδικία σχετικά με την ίδρυση αυτόνομων γραφείων της Εκκλησίας της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Φανάρι θεωρούσε πως η ίδρυση αυτόνομου εθνικού γραφείου αποδυναμώνει τη θέση του Πατριαρχείου. Τελικά υπερίσχυσαν οι θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδας. Τη στιγμή που το Πατριαρχείο της Μόσχας αναβαθμίζεται μετά τις εξελίξεις στην πρώην Σοβιετική Ένωση σε βαθμό που να αμφισβητεί την παραδοσιακή και εθιμική πρωτοκαθεδρία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, η διαμάχη του Φαναριού με την ελληνική εκκλησία και η επιχείρηση αποσύνδεσής του από τον ελλαδικό χώρο, παραδοσιακά ζωτικό χώρο του, πλήττουν καίρια και εκ των έσω το κύρος και το ρόλο του στα διεθνή πράγματα. Πολύ περισσότερο που το υπάρχον καθεστώς του ως ιδρύματος του τουρκικού κράτους περιορίζει κατά πολύ τις δυνατότητές του και απαιτεί λεπτές ισορροπίες και μεγάλη προσοχή.

Η αναζωπύρωση της διαμάχης με αφορμή την υπόθεση των Νέων Χωρών έχει φέρει το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών σε δύσκολη θέση, καθώς βλέπει πως οι παρασκηνιακές προσπάθειες που έχει καταβάλει προκειμένου να υπάρξει συμβιβασμός και συνεννόηση μεταξύ των δύο πλευρών αποβαίνουν άκαρπες. Την ίδια στιγμή είναι αναγκασμένο να παρακολουθεί τις εξελίξεις αμήχανο και τηρώντας ίσες αποστάσεις, προκειμένου να αποφύγει τις αντιδράσεις εθνικιστικών κύκλων της Ελλάδας και το πολιτικό κόστος που θα εμπεριείχε μια τέτοια ανάμειξη. Μολονότι η κυβέρνηση δεν έχει διστάσει στο παρελθόν να πάρει τις αποστάσεις της από τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο σε μια σειρά θεμάτων, όπως το ζήτημα του μαθήματος των θρησκευτικών ή τις παρεμβάσεις του Αρχιεπισκόπου σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, η ανάμειξή της υπέρ του Πατριαρχείου θα την οδηγούσε ενδεχομένως σε μετωπική σύγκρουση με την Εκκλησία επί ενός σημαντικότατου ζητήματος με απρόβλεπτες διαστάσεις.

Άλλωστε, οι Ιεράρχες έχουν αποδείξει ότι μπορούν να συνασπίζονται, αν αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Παρά τις έντονες προσωπικές διαμάχες μεταξύ τους και παρά την αυστηρή κριτική στον Αρχιεπίσκοπο από ορισμένους στην τελευταία Ιερά Σύνοδο, τελικά ο Αρχιεπίσκοπος κατάφερε να προωθήσει τον εκλεκτό του στη Μητρόπολη Καρδίτσας με ψήφους 49 υπέρ και 6 λευκά. Ενώ και η διαμάχη με το Πατριαρχείο απλώς μεταφέρθηκε στο μέλλον, καθώς αποφασίστηκε η συγκρότηση μιας επιτροπής που θα επισκεφθεί το Φανάρι για να διαπραγματευτεί την υπόθεση. Ο νέος αιώνας θα βρει την Εκκλησία της Ελλάδας να αναπαράγει στείρα ζητήματα εξουσίας του περασμένου αιώνα. Αντίθετα από τον Άγγελο της Ιστορίας του Benjamin, ο οποίος πετούσε προς το μέλλον έχοντας στραμμένο το βλέμμα στο παρελθόν, οι άγγελοι της δικής μας ιστορίας μένουν προσκολλημένοι στο παρελθόν και ατενίζουν από εκεί το μέλλον που διαρκώς απομακρύνεται.