η
ΑΥΓΗ
Σάββατο, 22 Ιανουαρίου 2000
Σφυρηλατώντας
τον πόλεμο
του Διονύση
Γουσέτη
Το 1994, ο Νόαμ Τσόμσκυ έγραφε:
"Θα ήταν αδύνατον να διεξαχθεί [από τις ΗΠΑ] ο
βρώμικος πόλεμος του Βιετνάμ, αν τα [αμερικανικά]
μίντια δεν συνεργούσαν ιδεολογικά, εμφανίζοντας
τη δολοφονική επίθεση ως υπεράσπιση της
ελευθερίας."
Ο συγγραφέας της δεύτερης
έκδοσης του βιβλίου που σήμερα παρουσιάζει η
στήλη, βρεττανός δημοσιογράφος Μαρκ Τόμπσον(1),
υποστηρίζει ότι η άποψη του Τσόμσκυ ισχύει και
για τα μίντια των χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας
στη διάρκεια των πολέμων 1991-99.
Το βιβλίο δεν αρκείται στην
εξιστόρηση της χειραγώγησης και του
αποπροσανατολισμού των πολιτών από τα μίντια
κάθε χώρας, που κατασκευάζουν τους κατάλληλους
"εχθρούς" σε κάθε φάση των πολέμων. Ούτε στα
προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα των κυβερνήσεων
εναντίον κάθε ανεξάρτητης φωνής. Προσπαθεί να
απαντήσει σε ερωτήματα που, αν στην προκειμένη
περίπτωση πήραν δραματικές διαστάσεις, τίθενται
και γενικώτερα.
Τα μίντια μπορούν να
προκαλέσουν πολέμους ή απλά νομιμοποιούν
ιδεολογικά και πολιτικά τις επιλογές άλλων; Τα
μίντια ήταν υποχείριο της εθνικιστικής
πολιτικής των Μιλόσεβιτς και Τούτζμαν, ή, από ένα
σημείο και πέρα, τα καθεστώτα αυτά ήταν όμηροι
της εθνικιστικής υστερίας που είχαν
δημιουργήσει τα μίντια και τους ήταν αδύνατο να
κάνουν πίσω;
Με ποιούς κοινωνικούς και
ψυχολογικούς μηχανισμούς κατορθώνεται να
χειραγωγούνται οι πολίτες από μίντια, στην
αξιοπιστία των οποίων (σύμφωνα με τις μετρήσεις)
πιστεύει μόνον το 20% των καταναλωτών τους; Μια
απάντηση του συγγραφέα είναι ότι η
(συναισθηματική) ανάγκη της ταύτισης με μια
ομογενοποιημένη μάζα είναι ισχυρότερη από την
επίδραση της (νοητικής) διαπίστωσης ότι η
μεταδιδόμενη πληροφορία είναι ψευδής και μπορεί
να οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις.
Πως όμως δημιουργείται η
ομογενοποιημένη μάζα; Υπάρχουν τρία στάδια της
τεχνικής των μίντια, που στόχο έχει τη μετατροπή
του μετριοπαθή και ανεκτικού πληθυσμού σε
αιμοβόρο εθνικιστή: α) Μαζική παραπληροφόρηση
για τον ίδιο τον πληθυσμό. β) Μετάδοση καχυποψίας
για τη φύση και τις προθέσεις των γειτόνων. γ)
Υποβολή θανάσιμης απειλής από τον γείτονα στον
αδύναμο και αβοήθητο πληθυσμό.
Στη συνέχεια επιστρατεύονται
επιλεκτικά οι "ειδικοί" και οι
"αυθεντίες" του καθεστώτος, για να
εξουδετερώσουν τις "ανoρθόδοξες" φωνές, κάτω
από το βάρος του κύρους τους(2).
Στη δεκαετία του ΄60, αναλυτές
όπως ο Χανς Μάγκνους Ενζενμπέργκερ και ο
Ουμπέρτο Εκο, μιλούσαν για τη δομή των
ηλεκτρονικών μίντια, που υποχρεωτικά απαιτούσε
αλληλεπίδραση (interaction) με τον τηλεθεατή. Στη
δεκαετία του '90, αποδείχτηκε ότι η αλληλεπίδραση
ήταν ψεύτικη ή ανύπαρκτη. Αποδείχτηκε αντίθετα,
ότι ισχύουν δύο άλλες αρχές: α) Η πληροφορία, η
είδηση, δεν αποτελεί παρά εξομοίωση (simulation) του
γεγονότος και όχι το ίδιο το γεγονός. Με άλλα
λόγια, υπάρχει πάντα μια παραποίηση του
γεγονότος, οσοδήποτε "αντικειμενικό" κι' αν
είναι το μέσον. β) Υπάρχει μια δομική αναλήθεια
στη μεταδιδόμενη εικόνα και μια απόστασή της από
τη συνολική αλήθεια.
Αν σ' αυτά προστεθεί και η
συνειδητή προσπάθεια των δημοσιογράφων, γίνεται
αντιληπτό πώς ο τηλεθεατής (που συνήθως δεν
διαθέτει το χρόνο ή τα μέσα να διασταυρώσει την
πληροφορία), μπορεί να πέσει θύμα
παραπληροφόρησης.
Πρέπει, όμως, να πέσει το ανάθεμα
στους δημοσιογράφους; Είναι αλήθεια ότι, στη
διάρκεια των πολέμων, πολλοί από αυτούς έδιναν
στο κοινό τους ονόματα και διευθύνσεις
"εχθρών", τους οποίους θα έπρεπε οι πολίτες
να "εκδικηθούν". Πολλοί επιθυμούν να δουν
τους δημοσιογράφους αυτούς να προσάγονται στο
Διεθνές Δικαστήριο. Ο συγγραφέας έχει άλλη άποψη.
Στο γενικευμένο κλίμα του "αδικημένου λαού"
που πρέπει να πολεμήσει, οι δημοσιογράφοι δεν
είναι αποστασιοποιημένοι από την ψυχολογία του
θύματος και η δημοσιογραφία που ασκούν είναι η
"δημοσιογραφία της αντίστασης".
Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται
στην έκθεση των δικών του απόψεων. Στα
παραρτήματα του βιβλίου παραθέτει συμβολές
Γιουγκοσλάβων αναλυτών, πολλές από τις οποίες
είναι αξιόλογες, είτε συμφωνούν είτε όχι με τη
δική του. Θα σταθώ όμως σε εκείνη του Κροάτη
Τζουρτζίτσα Ιβανίσεβιτς, που καταγγέλλει το
βιβλίο ως… αντικροατικό κατασκεύασμα του.. Σόρος
(στον οποίον οφείλει τη χρηματοδότησή του).
(1) Mark Thompson, "Forging War", Luton
University Press. Κυκλοφόρησε στις 3 Νοεμβρίου 1999.
(2) Η ελληνική χούντα, που δεν
διέθετε πρόσωπα κύρους, δεν κατόρθωσε ποτέ να
αποκτήσει σοβαρό "λαικό έρεισμα". |
