Η Κίβδηλη Αυγή της Κοινωνίας των Πολιτών
David Rieff *
μετάφραση - επιμέλεια
από την Αδαμαντία Μπαμπούλα
Το να βασιζόμαστε στην Κοινωνία Πολιτών είναι σαν να κάνουμε μια τρύπα στο νερό. Πέρα από μερικούς εθνικιστές με αρχές, φιλελεύθερους και Μαρξιστές, οι περισσότεροι καλοπροαίρετοι άνθρωποι βλέπουν σήμερα την άνοδο της Κοινωνίας Πολιτών ως την πλέον πολλά υποσχόμενη πολιτική εξέλιξη της μεταψυχροπολεμικής εποχής. Το γεγονός αυτό καθαυτό δείχνει το πόσο απελπισμένοι είμαστε στο μεταίχμιο της χιλιετίας, να καθορίσουμε κάθε πολιτικό μοντέλο που προσφέρει κάποια ρεαλιστική προοπτική για ένα μέλλον περισσότερο ανθρώπινο. Η ελπίδα αυτή τιμά βέβαια αυτούς τη δέχονται, αλλά απεικονίζει τέλεια και το όραμα του J.D. Bernal που έχει πει ότι "υπάρχουν δύο μέλλοντα, εκείνο που επιθυμούμε κι εκείνο που μοιραία θα έρθει, και η λογική του ανθρώπου ποτέ δεν έμαθε να τα ξεχωρίζει".
Η Κοινωνία Πολιτών είναι ακριβώς αυτό, απλώς μια προβολή των δικών μας επιθυμιών. Ακόμη χειρότερα, η έννοιά της περιγράφει λανθασμένα τον κόσμο που στην πραγματικότητα αντιμετωπίζουμε λανθασμένα. Ως σύλληψη, δεν έχει σχεδόν καμία συγκεκριμένη βαρύτητα. Είναι λίγο καλύτερη από μια κηλίδα Rorschach, οι ερμηνείες της οποίας έχουν τόσο πολύ υποστηριχθεί και επεκταθεί τα τελευταία 15 χρόνια που ο όρος έχει καταλήξει να δηλώνει τα πάντα - πράγμα που σημαίνει τίποτα. Συμβατικά, χρησιμοποιούμε τον όρο Κοινωνία Πολιτών για να μιλήσουμε για ομάδες, κοινωνίες και κοινωνικές τάξεις τις οποίες εγκρίνουμε: κοινωνίες που βασίζονται στη διαφορετικότητα και την ανοχή, στις οποίες η αμοιβαία βοήθεια και αλληλεγγύη είναι βαθιά ριζωμένες και το κράτος χαρακτηρίζεται ευαισθητοποιημένο μάλλον παρά καταπιεστικό.
Η Κοινωνία Πολιτών συχνά περιγράφεται ως η επιστροφή στην αμοιβαιότητα όσον αφορά τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, και ως η Τρίτη δύναμη διαμέσου της οποίας η παραδοσιακή ιεραρχία του κράτους και του υπηκόου (πολίτη) μπορεί να ανατραπεί. Ο όρος χρησιμοποιείται από τους πολιτικούς επιστήμονες κάπως πιο αυστηρά προκειμένου να περικλείει όλα εκείνα τα στοιχεία της κοινωνίας και όλες εκείνες τις συνθήκες που παράγονται μέσα σε αυτήν, και που υφίστανται πέρα από τον κρατικό κλοιό και την κρατική πρόκληση. Αλλά στην εποχή μας, η Κοινωνία Πολιτών γίνεται γενικότερα κατανοητή ως μέσο για μεγάλη ποικιλία πολιτικών και κοινωνικών στόχων. Έχει εξελιχθεί σε έναν σύντομο τρόπο για να αναφερόμαστε σε όλες εκείνες τις δημοκρατικά σκεπτόμενες ομάδες που αντιτάχθηκαν και μερικές φορές επέφεραν την ανατροπή καταπιεστικών καθεστώτων σε χώρες τόσο διαφορετικές μεταξύ τους όσο είναι οι Φιλιππίνες του Μάρκος, η Νιγηρία του Abacha και η Τσεχοσλοβακία του Husak. Όπου η Κοινωνία Πολιτών είναι απούσα, δυνάμεις καταπιεστικές, τυραννικές, ακόμα και δυνάμεις που οδηγούν στη γενοκτονία έχουν μάλλον το πάνω χέρι΄ όπου είναι παρούσα, αποτελεί μάλλον μια ζώνη ασφάλειας κατά του πολέμου, της εκμετάλλευσης και της ανάγκης.
Εν ολίγοις, η Κοινωνία Πολιτών, έχει καταλήξει να θεωρείται ταυτόχρονα ότι συμπεριλαμβάνει όλα όσα δεν ανήκουν στην έννοια του κράτους αλλά και ότι περικλείει υποδειγματικά ένα σύνολο σύμφυτων δημοκρατικών αξιών. Γι' αυτό εκείνοι που τη φλερτάρουν ως το μαγικό ραβδί που θα "ανοίξει" τις καταπιεστικές κοινωνίες αλλά και που θα εγγυάται και θα εμβαθύνει τις δημοκρατικές ελευθερίες και θα χαλιναγωγεί την κρατική εξουσία, κινούνται με επίβουλη άνεση ανάμεσα στη χρήση του όρου Κοινωνία Πολιτών πότε ως περιγραφικού και πότε ως αυστηρά καθορισμένου. Πράγμα στο οποίο μπορεί να προστεθεί ότι το δόγμα που πρεσβεύει ότι η ενδυνάμωση της Κοινωνίας Πολιτών είναι το κλειδί για τη δημιουργία και τη διατήρηση μιας υγιούς πολιτείας, έχει φτάσει να κυριαρχεί στη σκέψη σημαντικών φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, καθώς και οργανισμών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και άλλων ανθρωπιστικών φορέων.
Εκείνοι που είναι έτοιμοι να δεχτούν τους ισχυρισμούς αυτών των ομάδων περί της απελευθερωτικής αυτής δυνατότητας της Κοινωνίας Πολιτών πρέπει να σημειώσουν ότι ο όρος έχει γίνει δεκτός με ενθουσιασμό από πολλούς κυβερνητικούς αξιωματούχους τόσο στις ΗΠΑ όσο και στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της αναπτυξιακής βοήθειας, η απότομη αλλαγή από τη διοχέτευση βοήθειας προς τις κυβερνήσεις, όπως συνέβαινε κατά τη δεκαετία του '80, στην προσφορά αυτής σε τοπικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, έχει ερμηνευθεί όχι απλώς ως η αναπόφευκτη και πλέον συνετή απάντηση στα κράτη που χρησιμοποιούν τη βοήθεια με λάθος τρόπο, αλλά ως ένας τρόπος δόμησης της Κοινωνίας Πολιτών.
Το ότι η έμφαση αυτή στην τοπική δυνατότητα δόμησης, για να χρησιμοποιήσουμε τον γραφειοκρατικό όρο, και στην ολοένα αυξανόμενη Κοινωνία Πολιτών, εμφανίστηκε ακριβώς τη στιγμή που η αναπτυξιακή βοήθεια από τις περισσότερες κύριες δότριες χώρες έπεφτε κατακόρυφα (σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, βρίσκεται τώρα σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα) μπορεί φυσικά, να είναι ένα γεγονός συμπτωματικό. Αλλά στην αναπτυξιακή σφαίρα, τουλάχιστον, η ιδεολογική δέσμευση περί "της κρατικής ανταπόκρισης" στην Κοινωνία Πολιτών μοιάζει να συνοδεύτηκε από την απόφαση να μειωθούν οι χρηματοδοτήσεις. Όταν τους ασκούν πίεση, οι ειδικοί της ανάπτυξης που θέτουν εαυτούς υπέρ της νέας αυτής θεώρησης, επιμένουν ότι μια εύρωστη Κοινωνία Πολιτών θα ανοίξει το δρόμο για την ενσωμάτωση του φτωχού κόσμου στην παγκόσμια οικονομία - δήθεν το πρώτο βήμα προς την ευημερία.
Αν το δούμε από αυτή την οπτική γωνία, η ιδέα της Κοινωνίας Πολιτών αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με τρόπο εξασφάλισης δημοκρατικών δικαιωμάτων και ευαισθητοποιημένων κυβερνήσεων και περισσότερο με κομμάτι της κυρίαρχης ιδεολογίας της μεταψυχροπολεμικής περιόδου: του φιλελεύθερου καπιταλισμού της αγοράς. Ένα εξαιρετικό παράδειγμα αυτής της σύνθεσης απελευθερωτικών αισθημάτων και πίστης προς τις ελεύθερες αγορές, βρίσκουμε στην Περίληψη της Επιτροπής Carnegie για την Πρόληψη των Θανατηφόρων Συγκρούσεων, το 1997. Στην Κοινωνία Πολιτών προσδίδεται ένας ρόλος ζωτικής σημασίας. "Πολλά στοιχεία της Κοινωνίας Πολιτών", όπως αναφέρεται στο κείμενο, "μπορούν να συνδράμουν ώστε να μειωθεί το μίσος και η βία και να ενθαρρύνει την κοινωνικά υπεύθυνη συμπεριφορά που βασίζεται στην φροντίδα και την αλληλεγγύη ανάμεσα στα άτομα της ίδιας ομάδας όσο και σε συνδυασμό. Κατά τις δύσκολες οικονομικές και πολιτικές μεταβατικές περιόδους, οι οργανώσεις της Κοινωνίας Πολιτών έχουν κρίσιμη σημασία για την ανακούφιση από τους κινδύνους της μαζικής βίας". Η παράγραφος έπειτα συνεχίζει, χωρίς διακοπή ή κάποιου είδους μετάβαση, στην ακόλουθη διαπίστωση: "Πολλά στοιχεία στον ιδιωτικό τομέα σε ολόκληρο τον κόσμο είναι αφιερωμένα στο να αποτραπεί μια θανατηφόρα σύγκρουση".
Προφανώς οι κοινωνοί μιας κοινής ιδέας, οι ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα στελέχη φιλελεύθερων ιδρυμάτων που πρώτοι σήκωσαν το λάβαρο της Κοινωνίας Πολιτών δεν ενδιαφέρονταν να βοηθήσουν στην ανανέωση του ιδεολογικού εποικοδομήματος του φιλελεύθερου καπιταλισμού περισσότερο από ό, τι το κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων να κάνει σκοπό του την οιονεί-θρησκευτική αφοσίωση στη διεθνή νέα τάξη, αλλά αυτό είναι σχεδόν ακριβώς αυτό που έκαναν. Σίγουρα, είναι ασφαλής η υπόθεση ότι οποιοσδήποτε όρος τον οποίο μπορεί να εναγκαλισθεί τόσο θερμά η Διοίκηση Κλίντον και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως Κοινωνία Πολιτών, δεν απειλεί και πολύ σημαντικά κατεστημένα συμφέροντα στον πλούσιο κόσμο.
Και πάλι, δεν τίθεται ζήτημα πλάνης. Η ιδέα της Κοινωνίας Πολιτών απλώς συμπίπτει με τον τροπισμό προς την ιδιωτικοποίηση που έχει γίνει η σφραγίδα αυτών των μεταψυχροπολεμικών εποχών. Χωρίς να είναι αντιθετική, είναι τέλεια εναρμονισμένη με το Πνεύμα των Καιρών μιας εποχής που έχει γίνει μάρτυρας της αύξησης εκείνου που υποστηρικτές όπως ο Bill Clinton και ο Tony Blair αρέσκονται να αποκαλούν "Τρίτο Δρόμο" και εκείνου που μπορούμε, ίσως λιγότερο συναισθηματικά, να αποκαλέσουμε "Θατσερισμό με ανθρώπινο πρόσωπο". Όπως ιδιωτικοποιούμε τις φυλακές, έχουμε ιδιωτικοποιήσει και την αναπτυξιακή βοήθεια και είμαστε στη διαδικασία, όπως φαίνεται, της ιδιωτικοποίησης στρατιωτικών εμπλοκών σε μέρη όπως η Νέα Γουινέα, η Σιέρρα Λεόνε και η Αγκόλα, από στρατούς συγκροτημένους από εταιρίες όπως οι Sandline & Executive Outcomes, άρα, αφήστε μας να ιδιωτικοποιήσουμε τη δόμηση της δημοκρατίας. Ας εγκαταλείψουμε την ικανότητα του κράτους να εγκαθιδρύει την έννομη τάξη ή τη δημοκρατία μέσα από την εκλογική και τη νομοθετική διαδικασία, και αντί αυτού ας δώσουμε στις πολιτικές ενώσεις - το πολιτικό αντίστοιχο του ιδιωτικού τομέα - μια ευκαιρία να κάνουν το δικό τους.
Το γεγονός ότι όλα αυτά είναι ενδεδυμένα τη γλώσσα (και το φανταστικό πλαίσιο) της απελευθέρωσης, δεν το κάνει από μόνο του απελευθερωτικό. Αντιθέτως, υπάρχουν στιγμές όπου φαίνεται ότι οι θιασώτες της Κοινωνίας Πολιτών είναι οι χρήσιμοι ανόητοι της παγκοσμιοποίησης. Στην παραπέρα υπονόμευση του κράτους, υπονομεύουν τη μοναδική δύναμη που απομένει και που έχει τουλάχιστον τη δυνατότητα να σταθεί αντιμέτωπη στην ιδιωτικοποίηση του κόσμου, την κοινώς γνωστή ως παγκοσμιοποίηση.
Το να κάνουμε τον κόσμο ασφαλή για τον παγκόσμιο καπιταλισμό ίσως είναι ένα από τα αποτελέσματα του θριάμβου του ιδανικού της Κοινωνίας Πολιτών, αλλά δεν είναι, φυσικά, ο μοναδικός ή ακόμη κι ο βασικός λόγος για την εξέχουσα θέση του. Το ιδανικό της Κοινωνίας Πολιτών ανταποκρίνεται σε ένα βαθύτερο πρόβλημα - ένα πνευματικό, για να μην πούμε ηθικό, κενό. Η πιο βαθιά κληρονομιά της μεταψυχροπολεμικής εποχής ίσως αποδειχθεί ότι είναι το ιδεολογικό "άδειασμα" που έχουν βιώσει όλες οι αναπτυγμένες χώρες αλλά και πολλές φτωχές. Οι απογοητεύσεις, για φιλελεύθερους και αριστεριστές αντίστοιχα, του εθνικισμού και του κομμουνισμού είχαν ήδη αφομοιωθεί κατά πολύ, αρκετά πριν την κατάρρευση της Σοβιετικής αυτοκρατορίας. Αυτό που δεν ήταν αναμενόμενο ήταν ότι το τέλος του ανταγωνισμού της υπερδύναμης και η νίκη του καπιταλισμού της αγοράς κατά του κρατικού σοσιαλισμού θα αποκάλυπταν παράλληλα ακριβώς πόσο αποδυναμωμένο ήταν το έθνος-κράτος κατά τον τελευταίο μισό αιώνα από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ακριβώς πόσο αναποτελεσματικοί ήταν με τη σειρά τους οι διεθνείς οργανισμοί - πάνω από όλους ο ΟΗΕ και οι οργανισμοί του Bretton Woods - που ιδρύθηκαν στην αυγή του.
Αυτή είναι η αποκάλυψη που συνοδεύει το πακέτο με την ένδειξη "παγκοσμιοποίηση". Ο ψυχρός πόλεμος υπήρξε μια εποχή συμμαχιών και πεδίων μάχης. Κάθε έθνος είχε τη θέση του, είτε την ήθελε είτε όχι. Ήταν πάνω από όλα ένα στρατιωτικοποιημένο περιβάλλον και επειδή μόνο έθνη μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά τους σύγχρονους στρατούς, το έθνος-κράτος ακόμη εμφανιζόταν να είναι αρκετά δυνατό. Αλλά αυτό από μόνο του δείχνει πώς η μεταμόρφωση της παγκόσμιας οικονομίας μπορούσε να λάβει χώρα χωρίς να δοθεί επαρκής προσοχή στις επιπλοκές που επέφεραν οι αλλαγές αυτές.
Για όλη αυτή την συζήτηση-μπλόφα σχετικά με το ότι οι ΗΠΑ είναι " το απόλυτα αναγκαίο έθνος " ή η "μοναδική εναπομείνασα υπερδύναμη", πρέπει να πούμε ότι είναι πλέον λιγότερο ικανές να επιβάλλουν τη θέλησή τους από ό, τι κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, ενώ και στο εσωτερικό τους, δεν υπάρχει πουθενά κανένα εθνικό πρόγραμμα με την ενοποιητική δύναμη του αντικομουνισμού. Η πολυπολιτισμικότητα, το καταναλωτικό ιδεολογικό παρελκόμενο του παγκόσμιου καπιταλισμού, έχει περαιτέρω διασπάσει κάθε ενωτική πολιτιστική θεώρηση του έθνους εκτός από την πιο υποβαθμισμένη μορφή του.
Όλα τα μεγάλα έθνη μοιάζουν να βγήκαν από τον ψυχρό πόλεμο πιο αδύναμα και προβληματικά από ό, τι πριν μπουν σε αυτόν. Και για καλή αιτία. Η πορεία της παγκόσμιας οικονομίας ανέτρεψε ριζικά τις δομές εξουσίας του κατεστημένου. Αλλά όπως παρατήρησε ο Robert Hormats, αντιπρόεδρος της Goldman, Sachs & Co. International, κανείς δεν ελέγχει την παγκοσμιοποίηση - πόσο μάλλον οι εθνικές κυβερνήσεις, όπως έδειξε η ανικανότητα της Βρετανικής Κυβέρνησης το 1992 να προστατεύσει τη βρετανική λίρα από κερδοσκόπους που ενεργούσαν υπό τον George Soros.
Αυτή η πραγματική απώλεια δύναμης, συνοδεύτηκε από απώλεια νομιμότητας. Τώρα πια οι πολιτικοί είναι οι ικέτες και τα στελέχη των Πολυεθνικών οι μάγοι της σοφίας και της εξουσίας και οι κρατούντες την πραγματική δύναμη. Οι χώρες της Ε.Ε. δεν μπόρεσαν να πάρουν την απόφαση να δοθεί τέλος στον πόλεμο στη Βοσνία, αλλά μπόρεσαν να ξεκινήσουν την Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση υπό τας διαταγάς της εταιρικής Ευρώπης - γεγονός που ποικιλοτρόπως αποδείχθηκε ο τελικός γύρος του Ευρωπαϊκού καπιταλισμού γύρω από ένα κοινωνικό συμβόλαιο μισού αιώνα ανάμεσα στο κεφάλαιο και τον εργαζόμενο, που τώρα πια φαίνεται να εμπλέκεται με την εταιρική βάση.
Στις ΗΠΑ, μια ανανεωτική τάση στην εθνική συνείδηση έχει οδηγήσει στην άνθηση μιας πλειονότητας πίστεων΄ στη Δυτική Ευρώπη, η ένταξη των εθνών-κρατών στο πρόγραμμα της Ε.Ε., καθώς και η άφιξη μεγάλου αριθμού έγχρωμων μεταναστών για πρώτη φορά σε αρκετές χώρες, έχει παράγει παρόμοια ανατρεπτικά αποτελέσματα όσον αφορά τη νομιμότητα του έθνους.
Αντιμέτωπο, λοιπόν, το ιδανικό της Κοινωνίας Πολιτών με τέτοια σύγχυση, είναι παράξενο που ενώ δεν επιζητεί να αντιταχθεί σε αυτόν τον διαμελισμό αλλά μάλλον να τον εκμεταλλευτεί, έγινε τόσο σημαντικό; Προσθέστε σε αυτό την επιφαινόμενη ηθική διάσταση της Κοινωνίας Πολιτών και η όλη ιδέα γίνεται σχεδόν αδύνατη να της αντισταθείς.
Επιπλέον, αυτό το μίγμα οικονομικού και δημοκρατικού ντετερμινισμού συνδυάζεται εύκολα με μια βαθιά μοιρολατρία για το μέλλον του έθνους-κράτους. Πολλοί επιστήμονες συνεχώς μας διαβεβαιώνουν ότι περνάμε την πιο βαθιά αλλαγή στις διεθνείς σχέσεις από την εγκαθίδρυση της Βεστφαλιανής τάξης τον 17ο αιώνα. Τα έθνη χάνουν σιγά-σιγά την ικανότητά τους να επηρεάσουν τις ροές επενδύσεων και έχει για αυτό κριθεί ότι μετατρέπονται σε κούφια κοχύλια. Και το μέλλον των υπερεθνικών θεσμών, όπως το σύστημα του Ο.Η.Ε. φαίνεται να είναι, αν είναι κάτι, ακόμη πιο σκοτεινό. Καλύτερα να εκμεταλλευτούμε την ανάγκη και να επιμείνουμε ότι ο νέος μεσαιωνισμός της Κοινωνίας Πολιτών, με τις ΜΚΟ να παίζουν τον ρόλο των συντεχνιών στην Ιταλία του 14ου αιώνα, θα ήταν μια βελτίωση σε έναν κόσμο αδύναμων εθνών κρατών στον οποίο ακόμα κι αυτό το sine qua non της κρατικής εξουσίας, το μονοπώλιο της βίας, σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι πλέον εξασφαλισμένο.
Ένας κόσμος στον οποίο το πρόγραμμα του Διαφωτισμού των παγκόσμιων αξιών φαίνεται να έχει περιοριστεί στις απαιτήσεις των ακτιβιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων για πιο αυστηρά και δεσμευτικά διεθνή νομικά καθεστώτα, ήταν δεδομένο να γοητευθεί από την πίστη στον τοπικισμό και τον ακτιβισμό για εξειδικευμένα θέματα. Για να είμαστε δίκαιοι το ιδανικό της Κοινωνίας Πολιτών, η αντίληψη της αποδυνάμωσης του έθνους και της ανικανότητας των διεθνών οργανισμών δεν είναι λανθασμένη. Λάθος είναι η πίστη ότι ένα δίκτυο ενώσεων θα μπορούσε να καταφέρει αυτό που τα κράτη δεν μπόρεσαν.
Οι υπερασπιστές της αποτελεσματικότητας της Κοινωνίας Πολιτών προσφέρουν συγκεκριμένα παραδείγματα επιτυχημένης αντίθεσης δημοφιλούς δράσης σε καταπιεστικά καθεστώτα ή κρατικές πολιτικές. Ο λαός στην εξουσία στις Φιλιππίνες, η Βελούδινη (Velvet) Επανάσταση στην πρώην Τσεχοσλοβακία, η πρόσφατη εκστρατεία για να απαγορευθούν τα ναρκοπέδια -αυτές είναι οι ιστορίες της Κοινωνίας Πολιτών που στέφθηκαν με τη μεγαλύτερη επιτυχία. Αλλά πάντα αποτελούσε μια εμπειρική υπερβολή να ισχυρίζεται κανείς ότι αυτά τα ιστορικά γεγονότα είναι η απόδειξη πως η ανθρώπινη καλυτέρευση θα ήταν από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα κυρίως προϊόν των αγώνων των αντιφρονούντων και των ακτιβιστών των τοπικών μικρών κοινωνιών.
Η ιδέα της Κοινωνίας Πολιτών έγινε πιο κατανοητή όταν εφαρμόστηκε σε έθνη όπου οι πολίτες χρειάζονταν προστασία έναντι ενός καταπιεστικού κράτους, όπως συνέβη στην περίπτωση της Σοβιετικής αυτοκρατορίας. Αλλά σε άλλα μέρη του κόσμου αυτό το παράδειγμα είναι είτε άσχετο είτε σαφώς δευτερεύουσας σημασίας. Υπάρχουν μέρη στην Αφρική όπου ένα πιο δυνατό κράτος, ένα κράτος που θα μπορούσε να ανακόψει την πορεία των διάφορων φυγάδων και στασιαστών, ίσως να έχει πολύ μεγαλύτερη αξία. Μπαίνουμε σε πειρασμό να προσθέσουμε ότι οι ΗΠΑ, έπειτα από περισσότερο από 2 δεκαετίες φαινομενικά αμείλικτης ιδιωτικοποίησης, είναι μια χώρα όπου θα ήταν προτιμότερη η ενδυνάμωση του ρόλου του κράτους παρά να ελπίζουμε ότι οι ΜΚΟ θα μπορέσουν με κάποιο τρόπο να αναλάβουν το χαμένο έδαφος.
Η πρόταση ότι η Κοινωνία Πολιτών μπορεί να ανταπεξέλθει όπου τα έθνη απέτυχαν, είναι, στην πραγματικότητα, μια συμβουλή απόγνωσης σε τέτοιες περιστάσεις. Χωρίς ένα ταμείο, ένα νομοθετικό σώμα ή έναν στρατό στη διάθεσή της, η Κοινωνία Πολιτών είναι λιγότερο εξοπλισμένη να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης από ό,τι τα έθνη, και πιο πιθανό να ναυαγήσει από διαμελισμούς βασισμένους σε εδαφικές διαφορές και στο ίδιον συμφέρον των ομάδων εξειδικευμένων θεμάτων που απαρτίζουν τον πυρήνα του κινήματος της Κοινωνίας Πολιτών.
Γιατί θα πρέπει μικρές ομάδες ατόμων που σκέπτονται με τον ίδιο τρόπο να είναι πιο αποτελεσματικές, ας πούμε, στην αντίσταση κατά των περιβαλλοντικών καταστροφών από ό, τι μια εθνική κυβέρνηση; Θυμηθείτε, το ιδανικό της Κοινωνίας Πολιτών προτάσσεται όχι απλώς για τον αναπτυγμένο κόσμο, όπου σε μεγάλο βαθμό υπάρχει ήδη, αλλά για τον κόσμο ως σύνολο. Κι όμως όπως γνωρίζουμε από πικρή πείρα η αύξηση της δραστικότητας των ακτιβιστών των τοπικών μικρών κοινωνιών ακόμα και στις ΗΠΑ, όπου υπάρχουν δικαστήρια για να στραφεί κανείς και ΜΜΕ για να αποταθεί, δεν είναι τεράστια. Μπορεί κανείς να θαυμάζει τις προσπάθειες και τις θυσίες των ακτιβιστών στον φτωχό κόσμο χωρίς να ξεχνά το γεγονός ότι οι χώρες τους θα ήταν καλύτερες αν είχαν έντιμες και αποτελεσματικές κυβερνήσεις και νομικά συστήματα, και στρατιωτικούς που μένουν στα στρατόπεδά τους, παρά πυκνότερα δίκτυα τοπικών ενώσεων, που μπορεί να υπερασπίζονται καλές αξίες αλλά και ειδεχθείς.
Το τελευταίο αυτό σημείο είναι ζωτικής σημασίας. Αν το δούμε ψυχρά, η ιδέα της Κοινωνίας Πολιτών είναι βασισμένη στη θεμελιώδη απολιτική, ή ακόμα και αντιπολιτική, θεώρηση του ακτιβισμού για εξειδικευμένα θέματα. Κι όμως αναμφισβήτητα η ομάδα Κοινωνίας Πολιτών ενός ατόμου μπορεί κάλλιστα να είναι η ομάδα πίεσης ενός άλλου. Η πρόταση των θιασωτών της Κοινωνίας Πολιτών είναι ότι με κάποιο τρόπο οι ενώσεις με τοπική βάση πάντοτε θα υπερασπίζονται εκείνες τις αρετές με τις οποίες οι συγγραφείς της Επιτροπής τους έχουν συνδέσει. Όταν λέγεται ότι η Κοινωνία Πολιτών πρέπει να αναγνωριστεί ως μια δύναμη στη διεθνή πολιτική, αυτό που εννοείται είναι ένα συγκεκριμένο είδος Κοινωνίας Πολιτών - με άλλα λόγια, ένα συγκεκριμένο είδος πολιτικού κινήματος. Αλλά γιατί πρέπει να συμβεί κάτι τέτοιο; Είναι μόνον επειδή αυτό που κανονικά είναι ένας περιγραφικός όρος χρησιμοποιείται λανθασμένα ως ιδεολογικός ή ηθικός.
Γιατί, για παράδειγμα, θεωρείται η Διεθνής Εκστρατεία για την Απαγόρευση των Ναρκοπέδιων ως πρότυπο της Κοινωνίας Πολιτών αντί για την Εθνική Κυνηγετική Ένωση, για παράδειγμα, η οποία ό,τι κι αν σκέφτεται κανείς για την πολιτική της, έχει τουλάχιστον το ίδιο δικαίωμα να είναι μια κίνηση τοπικών μικρών κοινωνιών όσο όλες; Τα Η.Ε. μάταια αντιστάθηκαν στην αναγνώριση της Ε.Κ.Ε. ως νόμιμης ΜΚΟ. Κι όμως, αν σκεφτούμε τις ΜΚΟ ως περιγραφικό όρο και όχι πολιτική θέση, η Ε.Κ.Ε. όντως έχει τις προδιαγραφές.
Ούτως ή άλλως, το να ισχυριστούμε ότι η Κοινωνία Πολιτών είναι να γίνει, ή ακόμη κι ότι ήδη είναι, μια δύναμη καλού είναι περίπου σαν να ισχυριζόμαστε ότι οι άνθρωποι, τουλάχιστον όταν τους αφήνουμε ήσυχους να πράττουν κατά βούληση, είναι καλοί. Αντιθέτως, οι υποστηρικτές της Κοινωνίας Πολιτών, είναι συχνά επηρεασμένοι από τις καταχρήσεις των κρατών και μοιάζουν να υποθέτουν ότι τα κράτη, από τη φύση τους είναι βλαβερά ή ανίκανα ή και τα δύο. Αλλά υπάρχουν άλλοι υποστηρικτές πέραν των κυβερνητικών αξιωματούχων, άλλοι κακοί, πέρα από κείνους τους ανεξέλεγκτους από την απεριόριστη κρατική δύναμη. Ένα παράδειγμα μπορεί να είναι οι Βόσνιοι Σέρβοι υπό τον Radovan Karadzic. Κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία, το ότι οι Σέρβοι ενήργησαν όπως ενήργησαν εξαιτίας του φόβου ή της εκμετάλλευσης από τα ΜΜΕ, αποτελούσε μια φιλελεύθερη άποψη. Η ιδέα, ας πούμε, ότι οι άνθρωποι είναι ικανοί, χωρίς κάποιος να τους εκμεταλλεύεται, για μεγάλο κακό, πέρασε χωρίς να ληφθεί υπόψη. Κι όμως, ως κάποιος που πέρασε αρκετό καιρό καλύπτοντας τον πόλεμο στη Βοσνία, η γνώμη μου είναι ότι ο Karadjic αντιπροσώπευσε τις φιλοδοξίες των απλών Σέρβων, εκείνη την περίεργη στιγμή, πάρα πολύ πιστά, και νόμιμα μπορεί να αξιώσει το να θεωρείται υπόδειγμα Κοινωνίας Πολιτών, ίσως όσο και ο Vaclav Havel.
Ότι ο Karadjic είναι ένας διαβολικός άνθρωπος ενώ ο Havel ένας καλός, καλύτερα να μην το αναφέρουμε. Αλλά όσον αφορά το ζήτημα της Κοινωνίας Πολιτών, είναι άσχετο, εκτός αν φυσικά δεχτεί κανείς την αξίωση ότι η Κοινωνία Πολιτών υπάρχει μόνο όταν τα ιδανικά ή συμφέροντα που εκφράζονται είναι καλά, φιλειρηνικά και πρεσβεύουν την ανοχή. Σε αυτό το σημείο η Κοινωνία Πολιτών γίνεται, όπως ήδη συμβαίνει για τους πιο απερίσκεπτους θιασώτες της, μια θεολογική ιδέα, όχι πολιτική ή κοινωνιολογική. Το παράδειγμα της Ρουάντα, την οποία, όπως ο Peter Uvin έχει δείξει στο εξαιρετικό βιβλίο του Βοηθώντας τη Βία, οι ειδικοί της ανάπτυξης πριν την γενοκτονία, θεωρούσαν ότι έχει μία από τις πιο αναπτυγμένες Κοινωνίες Πολιτών στη Αφρική, θα πρέπει να αποτελέσει προειδοποίηση για όποιον υποθέτει ότι αυτό αποτελεί σίγουρο κριτήριο της πολιτικής υγείας ενός έθνους ή ένα προστάτη κατά της καταστροφής.
Τελικά, εδώ βρίσκεται το πρόβλημα της δημοκρατίας. Ηγέτες ενώσεων, ομάδων πίεσης και ΜΚΟ - αντίθετα με τους πολιτικούς στις δημοκρατίες - δεν είναι υπόλογοι σε κανέναν παρά μόνο στα μέλη τους και εκείνους που τους παρέχουν οικονομική στήριξη. Αυτό μπορεί να μοιάζει με ζήτημα ελάχιστης σημασίας σε όσους παλεύουν για έναν εξειδικευμένο σκοπό. Πειράζει που η Jody Williams δεν επιλέχθηκε ποτέ για να ηγηθεί της εκστρατείας κατά των ναρκοπεδίων; Ίσως να μην έχει σημασία. Αλλά, οι υποστηρικτές της Κοινωνίας Πολιτών ισχυρίζονται ότι αυτή προσφέρει μια καλύτερη εναλλακτική ή τουλάχιστον μια πρόσθετη φωνή, σε εκείνη των κυβερνήσεων και των κοινοβουλίων, όχι απλώς σε ένα εξειδικευμένο θέμα αλλά σε όλα τα πιεστικά ζητήματα των καιρών μας. Και οι ηγέτες τέτοιων ομάδων, αντίθετα με τους πολιτικούς, δεν χρειάζεται να κάνουν εκστρατείες, να πάρουν την εξουσία, να επιτρέπουν στο κοινό να δει τις δηλώσεις τους στην εφορία ή να βάζουν υποψηφιότητα για επανεκλογή. Είναι πράγματι, ένας νέος μεσαιωνισμός, με τους ηγέτες των ΜΚΟ στον ρόλο των φεουδαρχών.
Αυτό φυσικά, δεν είναι καθόλου αυτό που οι περισσότεροι θιασώτες της Κοινωνίας Πολιτών έχουν στο μυαλό τους. Κι όμως, όπως έχουν τα πράγματα, είναι αυτό το ακατανόητο, μη δημοκρατικό άθροισμα των ομάδων που μάχονται για ένα εξειδικευμένο συμφέρον που προτείνεται ως η μοναδική βιώσιμη εναλλακτική στο έθνος-κράτος. Μου φαίνεται ότι αν επρόκειτο να πετύχουν την εξέχουσα θέση στο κέντρο όλου αυτού του οικοδομήματος που έχουν οραματιστεί για τον εαυτό τους, θα ήμασταν όλοι, πολύ χειρότερα από ό,τι σήμερα. Και τα πράγματα είναι αρκετά θολά, ήδη. Ο συλλογισμός με τον οποίο οι θιασώτες της Κοινωνίας Πολιτών πορεύονται είναι απλώς λανθασμένος. Το έθνος-κράτος μπορεί να έχει αποδυναμωθεί, δεν είναι όμως μια εντελώς εξαντλημένη δύναμη. Κι εκείνοι που προχωρούν προς τον καλύτερο κόσμο πάνω στη μαγική σκούπα της Κοινωνίας Πολιτών που έχουν στα σκαριά, θα έκαναν καλύτερα να δώσουν τους πολιτικούς αγώνες που πιστεύουν ότι είναι άξιοι μάχης εν πλήρη γνώση του ότι δεν συμφωνούμε όλοι στο τι πρέπει να γίνει ή στο πώς οι κοινωνίες πρέπει να οργανώνονται, και ότι ποτέ δεν θα συμφωνήσουμε.
* Ο David Rieff τελειώνει ένα βιβλίο με θέμα τα παράδοξα της ανθρωπιστικής βοήθειας.
|
editorial
