dikaiomatika-main.jpg (21517 bytes)

τεύχος 1, Απρίλιος 2000: Πρώτη Σελίδα - Το σχόλιο του μήνα - Aυτοδικαίως - Επικοινωνία

*
 

Πρώτη Σελίδα

Ηλεκτρονική Επιθεώρηση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα

τεύχος 1- Απρίλιος 2000

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ

του Δημήτρη Αγγελίδη

περιεχόμενα

ΥΠΟΘΕΣΗ ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΗΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΜΙΜΗ ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗ "Μ ΕΙΣ ΤΗ ΝΙΟΣΤΗ"
Το Σύνταγμα Έναντι του Μωσαϊκού Νόμου;

ΜΗΝΥΣΗ ΚΑΤΑ ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗ ΑΠΟ ΤΟ ΕΛΚΙΣ
Οι ζηλωτές της Αθήνας εζήλωσαν τη δόξα των Θεσσαλονικέων

...ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ
Καταδίκες του σολίστα Λεωνίδα Καβάκου και του τραγουδοποιού Μανώλη Ρασούλη

 

 

Υπόθεση απαγόρευσης του βιβλίου του Μίμη Ανδρουλάκη "Μ εις τη νιοστή"

Το Σύνταγμα έναντι των Δέκα Εντολών;


του Δημήτρη Αγγελίδη

Κάποιες σελίδες από το τελευταίο μυθιστόρημα του Μίμη Ανδρουλάκη, "Μ εις τη νιοστή", όπου περιγράφονται μεταξύ των άλλων υποθετικές ερωτικές εμπειρίες του Χριστού, ήταν αρκετές για να φανεί πόσο ρευστά παραμένουν τα όρια της ανοχής στην Ελλάδα και πόσο εύκολο είναι να τεθεί εν αμφιβόλω το δικαίωμα της ελεύθερης διακίνησης των ιδεών. Η Ιεραρχία της Εκκλησίας και οι ζηλωτές της Ορθοδοξίας εν Ελλάδι έκαναν πάλι το θαύμα τους.

Στις 3 Μαρτίου ο Εισαγγελέας Πρωτοδικών Θεσσαλονίκης άσκησε δίωξη εναντίον του συγγραφέα, Μίμη Ανδρουλάκη, και του εκδότη, Θανάση Καστανιώτη, για παραβίαση του άρθρου 199 του Ποινικού Κώδικα περί καθύβρισης γνωστής θρησκείας και αρχηγού θρησκεύματος, ύστερα από μήνυση που κατέθεσαν τρεις κάτοικοι της Συμπρωτεύουσας οι οποίοι θεώρησαν ότι θίγεται το θρησκευτικό τους συναίσθημα. Στις 8 Μαρτίου το Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης ανέβαλε για τις 16 Μαϊου την εκδίκαση της υπόθεσης, και στις 9 Μαρτίου διέταξε την προσωρινή απαγόρευση της κυκλοφορίας του βιβλίου σε νομούς της Βόρειας Ελλάδας με το επιχείρημα της "αποφυγής ερίδων μεταξύ των διαδίκων και του κατευνασμού των παθών ή της εκτόνωσης της έντασης". Στις 7 Μαρτίου είχε προηγηθεί καταδικαστική για το βιβλίο ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου σε έντονο ύφος. Είχαν επίσης προϋπάρξει επεισοδιακές εκδηλώσεις διαμαρτυρίας φανατικών πιστών κατά τη διάρκεια της επίσημης παρουσίασης του βιβλίου στα τέλη Ιανουαρίου σε κεντρικό βιβλίο της Συμπρωτεύουσας. Οι πιστοί κρατώντας σταυρούς και εικόνες εκσφενδόνισαν αυγά στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου, έκαψαν το βιβλίο και προπηλάκισαν όσους πήραν μέρος στην εκδήλωση. Οι ίδιοι δε δίστασαν να επιτεθούν εναντίον του συνηγόρου υπεράσπισης στο περιθώριο της δίκης στις 8 Μαρτίου.

Το ανησυχητικό της υπόθεσης είναι ότι με την ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου η Ιεραρχία της Εκκλησίας δεν αρκέστηκε στην έκφραση απαρέσκειας για το περιεχόμενο του βιβλίου. Κάτι τέτοιο θα ήταν θεμιτό και αναμενόμενο. Η Ιερά Σύνοδος προέβη σε ερμηνεία του Συντάγματος και έθεσε το βιβλίο εκτός των πλαισίων του δικαιώματος έκφρασης: "Η ελευθερία του λόγου, ανεγνωρισμένη συνταγματική αρχή εις την χώραν μας, την οποία η Εκκλησία ανέκαθεν εσεβάσθη, δεν καλύπτει προφανώς αισχρές και βλάσφημες εκφράσεις, οι οποίες θίγουν την χριστιανικήν πίστιν των εκατομμυρίων χριστιανών πιστών, οι οποίοι αποτελούν εις την πατρίδα μας την συντριπτικήν πλειοψηφίαν του λαού μας" (εφημερίδες 8-3-2000). Με δεδομένο ότι την επομένη ήταν προγραμματισμένη η εκδίκαση της αίτησης ασφαλιστικών μέτρων, η Ιερά Σύνοδος παρενέβη απροκάλυπτα στην απονομή δικαιοσύνης και εμμέσως πλην σαφώς ζήτησε την απαγόρευση της κυκλοφορίας του βιβλίου.

Για να δείξει μάλιστα ακόμη περισσότερο το πόσο αποφασισμένη είναι, η Ιεραρχία έθεσε υπό τη σκέπη της τις αντιδράσεις των πιστών. "Οι αντιδράσεις πιστών μελών της Εκκλησίας δικαιολογούνται λόγω της πρωτοφανούς βλασφήμου αισχρότητος του βιβλίου Μν", ανέφερε η ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου. Πιο εύγλωττος ο μητροπολίτης Πειραιώς, Καλλίνικος, μετέφερε την άποψη του Αρχιεπισκόπου: "Οι πιστοί έχουν ευαισθησία και έτσι εύκολα εξοργίζονται. Δεν είμεθα υπέρ του εξοργισμού, αλλά όταν κάποιος εξοργίζεται τον περιβάλλουμε [...] δεν ξέρω πώς θα συγκρατηθούν οι πιστοί" (Αυγή, 8-3-2000).

Για άλλη μια φορά η Ιεραρχία υπερέβη το θεσμικό ρόλο της και θέλησε να αναμετρηθεί με την πολιτική και τη δικαστική εξουσία. Οι δηλώσεις Ιεραρχών και πιστών που προκαλούσαν δημοσίως τους πολιτικούς να πάρουν θέση αποτέλεσαν λίγο πριν αρχίσει η προεκλογική περίοδος μια ελάχιστα συγκαλυπτόμενη επιχείρηση πολιτικού εκβιασμού. Το γεγονός επισημάνθηκε από πολλούς. Ακόμη περισσότεροι έκαναν λόγο για "σκοταδισμό", "επιστροφή στο Μεσαίωνα", "ορθόδοξο φονταμενταλισμό" και "χιτλερικές πρακτικές". Αντιδράσεις που προέρχονται από το μεγαλύτερο φάσμα του πολιτικού, δημοσιογραφικού και συνδικαλιστικού χώρου. Μάλιστα ο Συνασπισμός ζήτησε τον άμεσο χωρισμό Εκκλησίας και Κράτους, ενώ ο πρόεδρος των Φιλελευθέρων –πριν αποφασίσει την εκλογική συνεργασία του με τη Νέα Δημοκρατία- ζήτησε "να ξεκινήσει επειγόντως η συζήτηση για τον εκσυγχρονισμό του Ποινικού μας Κώδικα ώστε να απαλειφθούν όλες οι διατάξεις, οι οποίες βασιζόμενες σε δικαιοπολιτικές αντιλήψεις και ιδεολογίες άλλων εποχών, περιορίζουν τον ελεύθερο στοχασμό προκειμένου να εξυπηρετήσουν πολιτικές ή θρησκευτικές πλειοψηφίες" (Ελευθεροτυπία, 8-3-2000).

Παρά τις γενικευμένες αντιδράσεις, οι στοχεύσεις της Εκκλησίας δεν έπεσαν στο κενό. Υπήρξαν πολιτικοί που λειτούργησαν περισσότερο ως κριτικοί λογοτεχνίας και αδιαφόρησαν για το καθεαυτό πολιτικό διακύβευμα: την αξίωση περιορισμού του δικαιώματος της διάδοσης των ιδεών ανεξαρτήτως του περιεχομένου τους. "Το κείμενο του βιβλίου του Ανδρουλάκη είναι κατάπτυστο, βαθύτατα προσβλητικό και χαμηλής λογοτεχνικής στάθμης. Του δίνουμε αξία όταν ασχολούματε μαζί του και δεν άξιζε καν να ασκηθεί και η δίωξη" (Ελευθεροτυπία, 7-3-2000), ήταν η δήλωση του εκ Θεσσαλονίκης βουλευτή Στέλιου Παπαθεμελή. Σε παράπλευρο μήκος κύματος και έτερος Θεσσαλονικεύς, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, πριν αναγκαστεί από τις εξελίξεις να κάνει λόγο για "αμφισβητούμενης συνταγματικότητας" (Ελευθεροτυπία, 10-3-2000) απαγόρευση του βιβλίου: "Ε, όχι και να ασχοληθούμε και με τον Ανδρουλάκη [...] ο κ. Ανδρουλάκης πρέπει να είναι πολύ ευχαριστημένος, διότι έχουν αυτεπαγγέλτως κινηθεί διάφοροι μηχανισμοί του βιβλίου και τελικώς αυτό που μένει είναι η συζήτηση και προβολή του βιβλίου" (Ελευθεροτυπία, 7/8-3-2000).

Η μεγάλη ωστόσο επιτυχία της Εκκλησίας είναι ότι απέδειξε ότι έχει ερείσματα στο δικαστικό χώρο και ότι μπορεί με επιτυχία να παρεμβαίνει στους ίδιους τους θεσμούς του κράτους δικαίου. Ο Άρειος Πάγος έχει αποφανθεί με την περσινή απόφαση αναίρεσης της απαγόρευσης του λεξικού Μπαμπινιώτη ότι η ελευθερία διάδοσης της σκέψης καλύπτει και προσβολές του δικαιώματος της προσωπικότητας. Απόφαση που άλλωστε είναι σύμφωνη με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, με σχετικές διατάξεις δεσμευτικών Συμβάσεων που φέρουν την υπογραφή της Ελλάδας και με τη διεθνή πρακτική. "Είναι δυνατόν μια ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου να υπερισχύσει της νομολογίας του Αρείου Πάγου και να επηρεάζει την κρίση ενός δικαστή;", αναρωτιέται ο Καθηγητής της Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, Αντώνης Μανιτάκης (Ελευθεροτυπία, 19-3-2000). Ρητορικό το ερώτημα, όπως φαίνεται από τη συνέχεια του συλλογισμού του Μανιτάκη. Με ένα δικονομικό τέχνασμα, η Πρωτοδίκης "προτίμησε [...] μια λύση Πόντιου Πιλάτου": επέλεξε να μην ασχοληθεί με το αίτημα της προσβολής της προσωπικότητας, αποφεύγοντας τη σύγκρουση με τη νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Για να ικανοποιήσει όμως "στο συμβολικό τουλάχιστον επίπεδο" και την Ιερά Σύνοδο, απαγόρευσε προσωρινά την κυκλοφορία του βιβλίου με το επιχείρημα "της αποφυγής ερίδων μεταξύ των διαδίκων και του κατευνασμού των παθών ή της εκτόνωσης της έντασης" -μολονότι τέτοιο ζήτημα δεν είχε τεθεί από κανέναν στο δικαστήριο!

Στο επίπεδο των εντυπώσεων, η Εκκλησία δείχνει να δικαιώνεται για τις επιλογές της. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Οpinion που δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία (Ελευθεροτυπία, 12-3-2000), το 41% των ερωτηθέντων συμφωνεί με την καταδικαστική ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου έναντι του 37% που διαφωνεί. Στο ερώτημα "αν η Εκκλησία πρέπει να παρεμβαίνει, με δεδομένο ότι το Σύνταγμα κατοχυρώνει την ελεύθερη έκφραση" οι θετικές απαντήσεις είναι ίσες με τις αρνητικές (47,6%). Τα ποσοστά αλλάζουν όσον αφορά στις αντιδράσεις των πιστών. Το 86% διαφωνεί, ενώ το 10% επικροτεί τις δυναμικές αντιδράσεις.

Δεν είναι η πρώτη φορά που καταγράφεται αυξημένη συμπάθεια προς θέσεις της Εκκλησίας στην ελληνική κοινωνία. Όμως η Ελλάδα έχει μέχρι στιγμής επιλέξει το δημοκρατικό και όχι το θεοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης. Αυτό συνεπάγεται ρύθμιση των υποθέσεων σύμφωνα με τις δημοκρατικές αρχές λειτουργίας της κοινωνίας και τήρηση των δεσμεύσεων που έχει αναλάβει διεθνώς: σεβασμός της διαφορετικότητας, δικαίωμα στην ελεύθερη διάδοση των ιδεών, πλαίσιο κανόνων που προστατεύουν τις μειοψηφίες από την αυθαιρεσία της πλειοψηφίας. Η επιρροή εξωθεσμικών παραγόντων, όπως η Εκκλησία, στα όργανα λήψης αποφάσεων δεν μπορεί να δικαιολογείται από αμφίβολης αξίας έρευνες κοινής γνώμης. Τέτοιες πρακτικές σηματοδοτούν την επιστροφή σε εποχές της πρόσφατης ιστορίας, όπου η δημοκρατία ήταν περισσότερο επίφαση παρά εμπεδωμένη πρακτική.

 


 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ


 

Ο Χριστόδουλος κρύβεται πίσω από τη δίωξη, Αυγή, 7-3-2000, σελ. 6

Κάναμε το καθήκον μας: Τι υποστήριξε ο προϊστάμενος εισαγγελέας για τη δίωξη του βιβλίου Μν, Ελευθεροτυπία, 7-3-2000, σελ. 27

Οι φανατικοί ως τεχνοκρίτες, Ηλίας Κανέλλης, Βήμα, 7-3-2000, σελ. 2

Ιερά Εξέταση στήνει ο Χριστόδουλος, Αυγή, 8-3-2000, σελ. 1  

Πίσω ολοταχώς στον αναχρονισμό, Αυγή, 8-3-2000, σελ. 9

Κήρυγμα μίσους, Αυγή, 8-3-2000, σελ. 9 (ανακοινωθέν Ιεράς Συνόδου)

Το χρονολόγιο των διώξεων, Αυγή, 8-3-2000, σελ. 9 

Λιβανιστήρι στον σκοταδισμό, Νέα, 8-3-2000

Εισαγγελείς και πυρές, Παντελής Μπουκάλας, Καθημερινή, 8-3-2000, σελ. 13

Χριστόδουλος εις τον Μεσαίωνα, Ελευθεροτυπία, 8-3-2000, σελ. 20-45  

Ιερή Λογοκρισία, Ελευθεροτυπία, 8-3-2000 

Ιερά τρομοκρατία, Ελευθεροτυπία, 9-3-2000, σελ. 16-17 

Ο σκοταδισμός... , Ελευθεροτυπία, σελ. 9, 9-3-2000

Η Ερώτηση της Ημέρας: Επιτρέπεται να απαγορεύονται τα βιβλία;, Βήμα, 9-3-2000, σ. 44

Πληθαίνουν οι αντιδράσεις για την Ιερά Εξέταση του 2000, Αυγή, 9-3-2000, σ. 13

Ελάτε τώρα..., Μιχάλης Κατσίγερας, Καθημερινή, 11-3-2000, σελ. 13

Σκοταδισμός..., Κώστας Καρακωτιάς, Σκοταδισμός... Αυγή, 12-3-2000

Από τη Δίκη του Λεξικού στην Καταδίκη του Βιβλίου, Ιωάννα Μάνδρου, Βήμα, 12-3-2000, σ. Α56

Μίμης εις την νυοστήν, Ρούλα Γεωργακοπούλου, Βήμα, 12-3-2000, Α56

Ανδρουλάκης - Εκκλησία, σημειώσατε Χ, Ελευθεροτυπία, 12-3-2000  

Το βιβλίο του κ. Ανδρουλάκη και οι ελευθερίες της εκφράσεως και της πίστεως, Γ. Μαυρος, Τύπος της Κυριακής, 12-3-2000, σ. 31

Καυστική Γλώσσα για Ανδρουλάκη, Καθημερινή, 18-3-2000 

Η Ι. Σύνοδος πιο πάνω από τον Άρειο Πάγο;, Αντώνης Μανιτάκης, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 19-3-2000, σελ. 95

δικαιωματικά!
τεύχος 1, Απρίλιος 2000
πρώτη σελίδα - editorial - αυτοδικαίως - επικοινωνία