ETYMOΛOΓIKEΣ ΠPOΣEΓΓIΣEIΣ

Tου EYAΓΓEΛOY Z. MAPΣEΛOY

Φιλόλογου - γλωσσολόγου

[Το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι (ΕΠΣΕ), τιμώντας το συγγραφέα, τον πρωτοπόρο και κορυφαίο Ρομ γλωσσολόγο της Ελλάδας που πέθανε στις 31 Ιανουαρίου 2002, αναδημοσιεύει εδώ, καθώς και -μεταφρασμένο στα αγγλικά- σε άλλη ιστοσελίδα το τελευταίο γνωστό δημοσιευμένο κείμενό του, που δημοσιεύτηκε στο εβδομαδιαίο ένθετο «Ιστορικά» της «Ελευθεροτυπίας» που είχε την καλοσύνη να παραχωρήσει στο ΕΠΣΕ το κείμενο και την εικονογράφηση για να τα ανεβάσει στις ιστοσελίδες του για τα ανθρώπινα δικαιώματα στα Βαλκάνια και να τα μοιράσει στις δικτυακές του λίστες]

H απώτερη ιστορία των Τσιγγάνων, παρ’ όλες τις μέχρι τώρα έρευνες, μένει ακόμα θολή. Εχει βέβαια αποδειχθεί, κυρίως από τη γλωσσολογική μελέτη, ότι όλοι οι τσιγγάνικοι κλάδοι προέρχονται από τη ΒΔ Ινδία. Θεωρείται ότι και η ονομασία Ρομ προέρχεται από το σανσκριτικό Domb-as, που δήλωνε εξωκαστικές ομάδες «του δρόμου» (αντίστοιχο αγγλικό tramps), που ενασχολούνταν με τα γνωστά πλανόδια επαγγέλματα των Τσιγγάνων. Πιθανόν επίσης να σχετίζονται και με άλλες εθνολογικές ομάδες της ΒΔ Ινδίας (Banjaras, Gaduliya - Loh-ar κ.λπ.) που ισχυρίζονται ότι είναι γνήσιοι Rajput («βασιλόπαιδες», ευγενείς) και ότι έλκουν την απώτερη καταγωγή τους από τον ημίθεο ήρωα R-ama. Oι ίδιοι οι Τσιγγάνοι βέβαια δεν προβάλλουν τέτοιο ισχυρισμό. Φαίνεται όμως ότι η αρχαία αιγυπτιακή λέξη ram σήμαινε ό,τι και το Rom (Τσιγγάνος) σήμερα: «άνθρωπος» (άνθρωπος της φυλής, δικός μας). Μπορεί να υποτεθεί ότι η λέξη είναι η «ινδοευρωπαϊκή» * R-e-m-on / R-o-m-on / R-a-m-on = νοήμων από το Ρά = R-es, R-as, R-os = ηλιακή, ζωτική ενέργεια, λόγος, νους, ανάλογη της * M-en - M-an (man - τσιγγ. manush = γερμ. Mensch), αντίστοιχη με την ελληνική ρώμη < * ρως [λατ. r-os, σκρ. rasa = χυμός, «έρση» και αρετή, άρρην (η ετυμολογική αλληλουχία δεν γίνεται να εκτεθεί εδώ)]. Επίσης το σκρ. r-ama(s) σημαίνει «μελαψός» και «όμορφος» (δηλαδή ηλιοψημένος). Φαίνεται πως πρόκειται για ιερατική «μαγική» ονοματοθεσία από την οποία προέρχονται και τα R-emus και R-omulus, R-oma. Σημασίες της ρίζας: (α) ηλιακή - ζωτική ενέργεια, (β) συνεχής περιστροφική κίνηση, (γ) λόγος, σκέψη, πράξη, από *R-er/ar, w(e)r,... (βλ. «Κρατύλο» του Πλάτωνα). Στα σανσκριτικά Roman/Ramo ήταν ονομασία λαού που αποδιδόταν σε «βαρβάρους», κυρίως Ρωμαίους (Romanas) μαζί με το Yavanas (Ιωνες, Ελληνες, Ευρωπαίοι).

Αξίζει να υπενθυμίσουμε εδώ ότι εκτός από τους «Αριους» (ευγενείς, «αριστοκράτες») Ινδούς, και οι «νεγρίτες» Δραβίδες είναι σήμερα ανθρωπολογικά παραδεκτό ότι μετανάστευσαν εκεί από τη Μεσόγειο κατά τα απώτατα προϊστορικά χρόνια. Μάλιστα η ονομασία Tamil (Tramilo) συμπίπτει με αρχαία ονομασία των Κάρων - Λυκών: Trmilis (Τερμίται). Αλλά και Dravidas (Draminas/Dro-minas, Dramidas)=Δρομάδες; (σκρ. dram=περιπλανώμαι, dravas=δρόμος, τρέξιμο). Και το Telugu (Telugas = * Τήλυβοι)=περιερχόμενοι τα παράλια ή τη γη (τηλίαν) Πελασγοί. Βέβαια μια γλωσσολογική υπόθεση δεν μπορεί από μόνη της να αποτελέσει ιστορική απόδειξη.

Oι τσιγγάνικες και άλλες «Rajput» φυλετικές εθνολογικές ομάδες φαίνεται ότι ήταν μικτής καταγωγής (varna) που σχηματίστηκαν μετά την ελληνιστική περίοδο και έμειναν κατά κανόνα περιθωριοποιημένες ή υποβαθμισμένες από το ινδουιστικό κατεστημένο. Oι Domb-as, μάλιστα, συμπεριλαμβάνονταν στις «μιαρές» ομάδες (chandalas - «Σκάνδαλοι») που μόνο σαν παρίες (δούλοι) επιτρεπόταν να ενταχθούν στην ινδική κοινωνία. Μάλιστα (συμπτωματικά;) το Αθίγγανος αντιστοιχεί στον όρο «untouchables» (ανέγγιχτοι) που ορίζει αυτές τις ομάδες.

Oμως υπάρχουν αποχρώσες ενδείξεις ότι πριν από τον 8ο αιώνα οι Domb-as της ΒΔ Ινδίας (κυρίως Πεντζάμπ και Κασμίρ) είχαν αρχίσει να γίνονται δεκτοί στην τοπική αγροτική κοινωνία, τους J-atas (=Gentes, gentiles, γηγενείς, ευγενείς), ενάντια στις ρατσιστικές ινδουιστικές επιταγές των νόμων του/των Manu. Δημιουργήθηκε μάλιστα κοινωνικοθρησκευτικό κίνημα (Bhakti) - μονοθεϊστικού χαρακτήρα, που ήρθε σε σύγκρουση με το ινδουιστικό status quo κηρύσσοντας ότι «οι άνθρωποι είναι ίσοι σαν πλάσματα του Θεού, ανεξάρτητα από χρώμα, φυλή, τάξη, καταγωγή». Ισως αυτή ήταν η πρώτη αιτία της μετανάστευσης των Domb-as προς τη Δύση μαζί με τους J-atas, έτσι ώστε η ρωμανή (τσιγγάνικη) φυλή

L-uras (Λορ) αναφέρεται τον 8ο αιώνα στη Μέση Ανατολή μαζί με τους Zott (J-atas). Ισως μάλιστα η παραπάνω θρησκευτική αίρεση, εμπλουτισμένη με «γνωστικές» (μανιχαϊστικές) πεποιθήσεις κατέληξε στη Νεστοριανή αίρεση των Αθιγγάνων τον 8ο αιώνα.

Με την ονομασία των Τσιγγάνων Λουρ ή Ναουάρ συνδέεται πιθανά το Νουριστάν του Αφγανιστάν, από παράλληλο  τύπο Nur (στα αραβικά

N-awar = Τσιγγάνοι). Μια ένδειξη επίσης της πορείας των Rom προς τη Δύση μέσω Πεντζάμπ - Αφγανιστάν - Τουρκμενιστάν, είναι το τσιγγάνικο όνομα για τους Τούρκους - μουσουλμάνους: Χοραχάι (Κοραχάης) από την τουρκμενική δυναστεία Καρα-χάν.

Η ονομασία Sinti του κεντροευρωπαϊκού κλάδου των Τσιγγάνων, ανάγει στο sindh -Ινδός ποταμός και επαρχία του Πακιστάν (ρίζα, sidh - sjand = ρέω, τρέχω, κινούμαι). Επίσης στους Σίντες του Κάτω Δούναβη και της Θράκης. Το Τσιγγάνος επίσης ενδεχομένως συγγενεύει με το αρχαίο Σιγύνης (αρχαίος θρακικός λαός, εξ ου «τσιγγούνης»). Στην Κεϋλάνη (Σρι Λάνκα) hing-ana (τσιγγάνος) σημαίνει απλά «ζητιάνος», όπως και το ουγγρικό szegeny (φτωχός). Oι αντίστοιχοι «τσιγγάνοι» της  Σρι Λάνκα που προέρχονται από το sindh ονομάζονται Ahikundeka («γόητες φιδιών»). Oλα αυτά φαίνονται «σκόρπια φύλλα», αλλά αξίζουν λίγη προσοχή, αν λάβουμε υπόψη μας ότι για ένα νομαδικό λαό, όπως οι  Τσιγγάνοι (Ρομά), τα όρια Ανατολής και Δύσης, Ευρώπης και Ασίας δεν έχουν την απόλυτη αξία που ισχύει για τα σημερινά αστικά εγκατεστημένα έθνη. Αυτό που θα έπρεπε να γίνει, είναι η καλύτερη ανάπτυξη της αρχαιολογίας των νομάδων. Η στήριξη των αρχαιολογικών γνώσεων στην πέτρα, το μετάλλο και τη γραφή, σήμερα φαίνεται πολύ περιορισμένη, μια που οι δυνατότητες ανάλυσης στηρίζονται σε ηλεκτρονικά και άλλα μέσα.