Κεντρική Σελίδα Παρουσίαση Eκδόσεις Links Επικοινωνία
Δελτία Τύπου Εκθέσεις Άρθρα Ειδικά Θέματα Επισκόπηση Τύπου
The Balkan Human Rights Web Pages

Του Απόστολου Στραγαλινού

Εφημερίδα "Εποχή", 2-9-2001

ΤΣΙΓΓΑΝΟΙ: ΠΟΛΙΤΕΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ

Η αδιάλειπτη παρουσία των τσιγγάνων (Αθίγγανοι, Ρομά, Γύφτοι) στην Ελλάδα
έχει την αφετηρία της τουλάχιστον στην εποχή του Κωνσταντίνου ΙΧ (1042 -
1055 μ. Χ ). Η εκδίωξη από τις εστίες τους στη βορειοδυτική Ινδία (κοιλάδα
του Παντζάμπ), προκληθείσα από τις  επελάσεις αραβικών και τουρκικών φύλων
συνεπέφερε το δρόμο της προσφυγιάς, το σταδιακό εξοστρακισμό προς τη δύση
και τη διασπορά. Στον ελλαδικό χώρο έγιναν δεκτοί με αφορισμούς και
δεισιδαιμονίες. Από την αρχή θεωρήθηκαν διαβολικοί - όπως και αργότερα στη
Δυτική Ευρώπη -λόγω του μελαψού τους χρώματος και κυνηγήθηκαν από την
Εκκλησία ως αίρεση και κατάσκοποι των Τούρκων. Τα λίγο - πολύ γνωστά
στερεότυπα (βρώμικοι, πονηροί, επιρρεπής στο έγκλημα κ.λ.π ) καλλιεργήθηκαν
και κληροδοτήθηκαν αταβιστικά από γενιά σε γενιά και από κοινωνία σε
κοινωνία, ως τις μέρες μας. Την απέχθεια δεν τη διαδέχθηκε η προσέγγιση, τη
γκετοποίηση δεν την ακολούθησε η ένταξη. Μοιραία, κατά συνέπεια, οι
τσιγγάνοι, σέρνοντας το καραβάνι της χιλιόχρονης ιστορίας τους στην Ελλάδα,
αποδέχθηκαν το ρόλο που τους επιφύλαξε η εκκλησία, οι βασιλείς και το
οργανωμένο κράτος: Το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου, του πυθμένα της
κοινωνίας, του παραδείγματος προς αποφυγή.

ΤΡΙΤΟΚΟΣΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ

Στην Ελλάδα σήμερα ζουν σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής γύρω
στους 200000 τσιγγάνους - θεωρείται ωστόσο βέβαιο ότι ο πληθυσμός τους
υπερβαίνει τους 350000. Οι τριτοκοσμικές συνθήκες διαβίωσης αυτής της
αποκλεισμένης κοινωνικής ομάδας αγγίζουν το όριο της αθλιότητας. Η Ελλάδα -
η οποία ως γνωστόν δεν αναγνωρίζει μειονότητες - αποφεύγει να επικυρώσει
και να εφαρμόσει τις συνθήκες του Συμβουλίου της Ευρώπης για τις
μειονότητες, κίνηση που θα εξασφάλιζε στους τσιγγάνους ισονομία, εκπαίδευση
(και) στη γλώσσα τους, εκπομπές στα κρατικά ραδιοτηλεοπτικά μέσα, πολιτικά
δικαιώματα, συναλλαγές στο Δημόσιο στη γλώσσα τους κ.α.  Ντε φάκτο
εντούτοις λογίζονται οι τσιγγάνοι ως πολίτες β΄ κατηγορίας. Ενώ στις
υποχρεώσεις (στρατιωτική θητεία, εισφορές, εκλογές) εξισώνονται με τις
άλλες πληθυσμιακές ομάδες, τα δικαιώματά τους - όπως κατέδειξε η τελευταία
μας έρευνα στην Πελοπόννησο, την Αττική και την Αιτωλοακαρνανία -
καταπατώνται κατάφορα.
Μολονότι η γενίκευση των συμπερασμάτων είναι μια ριψοκίνδυνη υπόθεση, θα
επιχειρηθεί - λαμβανομένων υπ' όψιν των τοπικών ιδιαιτεροτήτων και
προβλημάτων - μια περιληπτική εικόνα των όσων καταγράφηκαν σ' αυτή την
περιοδεία.

ΧΡΟΝΙΖΟΝΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

Οι κοινότητες των τσιγγάνων μαστίζονται από πολύμορφα και σημαντικά
προβλήματα. Το καθένα απ' αυτά είναι άρρηκτα συνυφασμένο με το επόμενο σε
μια σχέση αλληλεπίδρασης, δημιουργώντας ένα φαύλο κύκλο, ο οποίος αντί να
κλείνει, διαστέλλεται και εντείνεται, δεδομένης και της κρατικής αναλγησίας
και των κρουσμάτων ρατσισμού των τοπικών κοινωνιών και αρχόντων. Η
απαγκίστρωση από την εξαθλίωση είναι μάταιη:
Οι τσιγγάνοι μένουν στην πλειοψηφία τους σε παράγκες στις παρυφές πόλεων
και χωριών. Χωρίς τη βοήθεια του κράτους (δάνεια για αγορά οικοπέδων και
κτίσιμο οικίας) αναγκάζονται να καταπατούν δημόσια ή ιδιωτική γη, να
έρχονται αντιμέτωποι με τις μπουλντόζες των Δήμων και την ανευθυνότητα των
αρχών (δεν τους παρέχεται ρεύμα, νερό, αποχέτευση, το ταχυδρομείο συνήθως
δε τους επισκέπτεται, η αποκομιδή σκουπιδιών ή δεν υφίσταται ή διεξάγεται
σύμφωνα με τις ορέξεις του Δήμου). Η άρνηση από το κράτος της διασφάλισης
των απαραίτητων συνθηκών για τη διαβίωση αυτών των ανθρώπων έχει ως
συνέπεια την εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών, τη συμβίωση με αρουραίους και
φίδια, τη βρωμιά και τον αναλφαβητισμό. Ζώντας μέσα σε σκουπιδότοπους και
ακαθαρσίες, χωρίς νερό (στον Ασπρόπυργο μας αναφέρθηκε πως παπάς αφόρισε
τσιγγάνους που γέμιζαν λίγα μπιτόνια για τις βασικές τους ανάγκες από τη
βρύση της εκκλησίας και κάλεσε την αστυνομία), χωρίς ρεύμα (πως να
συντηρούνται τα φάρμακα, πως να διαβάσουν οι μαθητές το χειμώνα μέσα στις
παράγκες), χάνουν την εμπιστοσύνη τους προς το κράτος, νιώθουν εμπαιγμένοι
και απροστάτευτοι, παλεύουν για τα αυτονόητα. Ο αναλφαβητισμός (σχεδόν
απόλυτος στους ενήλικους) εμποδίζει τη νέα γενιά ν' αποτινάξει από πάνω του
την προδιαγεγραμμένη του μοίρα. Όμως το σχολείο χρειάζεται χρήματα, καθαρά
ρούχα, φως για διάβασμα, σχολικό λεωφορείο στις δυσπρόσιτες περιοχές.
Πολλοί μαθητές εγκαταλείπουν το σχολείο για τους παραπάνω λόγους και
ενσωματώνονται στην παραγωγική διαδικασία δίπλα στους γονείς τους. Σε
αρκετές περιπτώσεις υπήρξαν καταγγελίες για ρατσισμό από μαθητές και
γονείς, άνιση μεταχείριση από δασκάλους, ξεχωριστές τάξεις για τσιγγάνους
κ.λπ.
Αλγεινή εντύπωση προκαλούν - στην περίπτωση που αληθεύουν - οι μαζικές
καταγγελίες για χωριστά, "τσιγγάνικα" δωμάτια σε νοσοκομεία πόλεων της
Πελοποννήσου (π.χ. Κόρινθος, ?γιος Ανδρέας Πατρών κ.α), όπου εισάγονται οι
έγκυες τσιγγάνες. Αναφέρθηκαν εξάλλου κρούσματα άνισης μεταχείρισης και
καταγγελίες υπέρβασης καθήκοντος από αστυνομικά όργανα, τα οποία
επιδεικνύουν κατά τα φαινόμενα υπερβάλλοντα ζήλο, όταν πρόκειται για
τσιγγάνους (εξακρίβωση στοιχείων για "ψύλλου πήδημα, καθύβριση πολιτών,
ξυλοδαρμοί, επιδρομές σε καταυλισμούς, συνήθως ξημερώματα, εξαναγκασμός σε
υπογραφή εγγράφων από αγράμματους ανθρώπους κ. α). Εδώ πρέπει ν' αναφερθεί
πως στις νέες ταυτότητες, αν και τούτο είναι παράνομο, αναγράφεται
ολογράφως η λέξη "αγράμματος", ένα προσωπικό δεδομένο που σίγουρα δεν αφορά
κανέναν εκτός του ενδιαφερομένου, παρά μόνο καθιστά τον κάτοχό της ανίσχυρο
στις σχέσεις του με το κράτος και τις υπηρεσίες του. Οι Δήμοι στην
πλειοψηφία τους δεν προσφέρουν θέσεις εργασίας σε τσιγγάνους, ενώ τα
προγράμματα του ΟΑΕΔ είναι αποσπασματικά. Η ένδεια και η ανεργία αποτελούν
το φυσικό επακόλουθο του κύκλου της αναισθησίας. Σχεδόν σε κάθε επίσκεψη
εκφράστηκαν παράπονα για την παντελή απουσία του κράτους και τον εμπαιγμό
των τοπικών αρχόντων, οι οποίοι τους επισκέπτονται μόνο προς άγραν ψήφων,
προεκλογικώς.

ΟΨΙΜΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ

Οργανωμένο σχέδιο δράσης για την ένταξη των τσιγγάνων δεν υπήρξε ποτέ, παρά
μόνο καιροσκοπικές, αποσπασματικές προσπάθειες που εύλογα δεν τελεσφόρησαν.
Το εν γένει ικανοποιητικό στις προτάσεις του εξαγγελμένο πρόγραμμα του
Υπουργείου Εσωτερικών "Ολοκληρωμένο πρόγραμμα δράσης για την κοινωνική
ένταξη των Ελλήνων Τσιγγάνων" ύψους 105 δις, χρηματοδοτούμενο από κρατικούς
πόρους και τα κονδύλια του Γ΄ ΚΠΣ, έχει σα στόχο τη βελτίωση των συνθηκών
διαβίωσης. Επειδή εντούτοις η Αθήνα είναι μακριά από τους κατά τόπους
Δήμους επιβάλλεται η επόπτευση της διάθεσης των πόρων και της υλοποίησης
του προγράμματος. Το αρμόδιο Υπουργείο καλείται να εξακριβώσει αν αληθεύουν
οι καταγγελίες για διάθεση λυομένων από Δήμους (με το αζημίωτο) σε ιδιώτες
(γραφείο τελετών και μετατροπή λυόμενου σε ... κοτέτσι) και όχι στους
τσιγγάνους δικαιούχους για στέγαση.
Το πρόγραμμα του Υπουργείου άνοιξε κατά τα φαινόμενα την όρεξη σε όψιμους
υπερασπιστές των τσιγγάνων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ξυλόκαστρο
Κορινθίας.
Ο Δήμαρχος Ξυλοκάστρου κος Σκούρας αποφάσισε να αγοράσει έκταση στο Μελίσσι
- υπάγεται στο Δήμο -, να την απαλλοτριώσει και να στεγάσει εκεί τους
εγγεγραμμένους στο δημοτολόγιο Τσιγγάνους της περιοχής. Ο ίδιος Δήμαρχος -
διαβεβαιώνει η Συντονιστική Επιτροπή που δημιουργήθηκε στο Μελίσσι για την
ακύρωση του σχεδίου εγκατάστασης των Τσιγγάνων - ήταν εκείνος που σε
προεκλογικό του φυλλάδιο κατά το παρελθόν κόμπαζε ότι έδιωξε τους γύφτους
από το Ξυλόκαστρο (χωρίς βεβαίως να τους μεταστεγάσει αλλού, ως όφειλε).
Στις εκβολές του ποταμού Σύδα, τη θέση των τσιγγάνικων σκηνών έχουν πάρει
εγκαταστάσεις τένις για τους τουρίστες, ένα λιμανάκι, ένα υπαίθριο θέατρο,
ένα μάτσο ευρωπαϊκές σημαίες και ένα νυχτερινό "ψυχαγωγείο". Οι τσιγγάνοι
αποτέλεσαν το μήλο της έριδος, διότι ο αγροτικός πληθυσμός του Μελισσίου
δεν τους θέλει στο χωριό, στα δημοτολόγια του οποίου είναι εγγεγραμμένοι!
Το ψήφισμα της συντονιστικής επιτροπής, η οποία αποτελείται και από
αγωνιστές ορμώμενους από ιδεώδη αλληλεγγύης και αντιτάσσονται στη
γκετοποίηση, αλλά και από θερμόαιμους που θέλουν ν' αρπάξουν τα κουμπούρια
σε περίπτωση που εμφανιστούν οι τσιγγάνοι στο χωριό, περιέχει ορισμένα
ακραιφνώς ρατσιστικά περάσματα, όπως π.χ. "προτείνουμε στο Δήμαρχο να κάνει
οικισμό τσιγγάνων σε μη τουριστική, ορεινή περιοχή", "είμαστε αποφασισμένοι
να υπερασπιστούμε τις οικογένειές μας, τις περιουσίες μας, τις ζωές μας και
το μέλλον των παιδιών μας" (Εφημ. Ημερησία Κορίνθου 21.8). Στο νου
επανέρχονται οι μνήμες της Νέας Κίου.

ΖΩΗ ΕΝ ΤΑΦΩ

Αν προσθέσουμε μια παλιά πρόταση του προέδρου του Καμαρίου (υπάγεται στο
Ξυλόκαστρο) να εξορίσουν τους τσιγγάνους σε νεκροταφείο χτισμένο πάνω σε
χείμαρρο εν μέσω καμένης έκτασης (το οποίο κρίθηκε ακατάλληλο ακόμη και για
τους νεκρούς) τότε έχουμε μπροστά μια επικίνδυνη πολιτική αντιπαράθεση, η
οποία υποδαυλίζει ανυπόστατα ρατσιστικά αντανακλαστικά του απλού κόσμου
(ανταγωνισμός, φόβος, απειλή), μεταξύ ανθρώπων που κόπτονται πατερναλιστικά
και εν πολλοίς υποκριτικά για τους τσιγγάνους ("όχι γκέτο στο Μελίσσι",
"πρωτοποριακή πρόταση του Δήμου"), χωρίς καν να έχουν προσκαλέσει τους
άμεσα ενδιαφερόμενους στις λαϊκές συνελεύσεις και τις ατέρμονες συζητήσεις.
Οι μελισσιώτες Τσιγγάνοι ζουν σε χωράφια δίπλα στην Εθνική Αθηνών - Πατρών
ή έχουν καταφύγει για λόγους εργασίας και ασφαλείας στο Ζευγολατιό. Η μια
οικογένεια τσιγγάνων που εμφανίστηκε στη λαϊκή συνέλευση, αποχώρησε μπροστά
στις ρατσιστικές κορώνες του εκπροσώπου του Καμαρίου, αναφωνώντας αυτό που
ακούσαμε σε πολλούς σταθμούς της περιοδείας μας: "Αν δε μας θέλετε,
φορτώστε μας σε ένα χάρτινό πλοίο και βουλιάξτε μας".